🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नतभ्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नत्+अभ्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (√ नम्) bowing, bowing one's self (ifc.), MW.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानत् / नद्नतीनन्ति
द्वितीयानत् / नद्नतीनन्ति
तृतीयानतानद्भ्याम्नद्भिः
चतुर्थीनतेनद्भ्याम्नद्भ्यः
पञ्चमीनतःनद्भ्याम्नद्भ्यः
षष्ठीनतःनतोःनताम्
सप्तमीनतिनतोःनत्सु
सम्बोधनहे नत् / हे नद्हे नतीहे नन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अभ्र

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभ्र् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अभ्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अभ्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभ्र् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अभ्र् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभ्रतात् / अभ्रताद् / अभ्रतुअभ्रताम्अभ्रन्तु
मध्यमअभ्र / अभ्रतात् / अभ्रताद्अभ्रतम्अभ्रत
उत्तमअभ्राणिअभ्रावअभ्राम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अभ्रति · लिट्: आनभ्र · लुट्: अभ्रिता · लृट्: अभ्रिष्यति · लोट्: अभ्रतात् · लङ्: आभ्रत् · विधिलिङ्: अभ्रेत् · आशीर्लिङ्: अभ्र्यात् · लुङ्: आभ्रीत् · लृङ्: आभ्रिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अभ्रण · ण्वुल्: अभ्रकः · तृच्: अभ्रिता · ण्यत्: अभ्र्यः · तव्य: अभ्रितव्यः · अनीयर्: अभ्रणीयः · क्त: अभ्रितः · क्तवतु: अभ्रितवान् · शतृ: अभ्रन् · स्य-शतृ: अभ्रिष्यन् · क्त्वा: अभ्रित्वा · ल्यप्: प्राभ्र्य · तुमुन्: अभ्रितुम् · णमुल्: अभ्रम् · घञ्: अभ्रः · क्तिन्: अभ्र्ति · क्वसु: आनभ्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नत्
नत्
nat
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नत् mfn. (√ नम्) bowing, bowing one's self (ifc.), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (525,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नत्नत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अभ्रअभ्र् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभ्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अभ्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभ्र् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नत् 📚 ➤ (√ नम्) bowing, bowing one's self (ifc.), MW. (अंग्रेज़ी कोश)

अभ्र 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नत् 📚mfn. (√ नम्) bowing, bowing one's self (ifc.), MW🔵
अभ्र् 📚cl. 1. P. अभ्रति (perf. आनभ्र) to err or wander about, Bhaṭṭ🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नत्
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, आविद्ध, कुटिल, भुग्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नतभ्रनत् + अभ्रहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें