🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नदि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नदि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नदि

अर्थ: दरिया, प्रवहणी, सरिता

संस्कृत: सरित्, तरङ्गिणी · पर्याय: सरित्, तरङ्गिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी

व्युत्पत्ति: नद +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नदी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नदी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
द्वितीयानदीम्नद्यौनदीः
तृतीयानद्यानदीभ्याम्नदीभिः
चतुर्थीनद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पञ्चमीनद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
षष्ठीनद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमीनद्याम्नद्योःनदीषु
सम्बोधनहे नदिहे नद्यौहे नद्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नदी
नदी
nadī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नदी के नाम (1.10.29) सरित्
वाहिनी (3.3.119)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नदी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जल का वह प्राकृतिक और भारी प्रवाह जो किसी बड़े पर्वत या जलाशय आदि से निकलकर किसी निश्चित मार्ग से होता हुआ प्रायः बारहों महीने बहता रहता हो । दरिया । विशेष—(क) पहाड़ों पर बरफ के गलने या वर्षा होने के कारण जो पानी एकत्र होता है वह गुरुत्वाकर्षण के सिद्धांत के अनुसार नीचे की ओर ढलता और मैदानों में से होता हुआ प्रायः समुद्र तक पहुँचता है । कभी यह पानी अपनी स्वतंत्र धारा में समुद्र तक पहुँचता है और कभी समुद्र तक जानेवाली किसी दूसरी बड़ी धारा में मिल जाता है । जो धारा सीधी समुद्र तक पहुँचती है वह भौगोलिक परिभाषा में मुख्य नदी कहलाती है और जो दूसरी धारा में मिल जाती है वह सहायक नदी कहलाती है । ऐसा भी होता है कि नदी या तो जाकर किसी झील में मिल जाती है और या किसी रेतीले मैदान आदि में लुप्त हो जाती है जिस स्थान से नदी का आरंभ होता है उसे उसका उदगम कहते हैं, जिस स्थान पर वह किसी दूसरी नदी से मिलती है उसे संगम कहते हैं और जिस स्थान पर वह समुद्र में मिलती है उसे मुहाना कहते हैं । नदी जिस मार्ग से बहती है वह मार्ग गति कहलाता है और उसके बहाव के कारण जमीन में जो गड्ढा बन जाता है गर्भ कहलाता है । साधारणतः नदियाँ बारहों महीने बहती रहती है, पर छोटी नदियाँ गरमी के दिनों में बिलकुल सूख जाती हैं । वर्षा में प्रायः सभी नदियों का जल बहुत अधिक बढ़ जाता है क्योंकि उन दिनों आस पास के प्रांत का वर्षा का जल भी आकर उनमें मिल जाता है । उससे उसका पानी बहुत अधिक मटमैला भी होता है । (ख) 'नदी' वाचक शब्द से ईश, नाथ, प, पति, वर इत्यादि 'पति' वाची शब्द या प्रत्यग लगाने से वह 'समुद्र' वाची शब्द हो जाता है । जैसे, नदीश, सरित्पति, अपगानाथ, तटिनीवर इत्यादि । पर्या॰—सरि । सरिता । आपगा । तरंगिणी । शैवलिनी । तटिनी । ह्रदिनी । धुनी । स्त्रोतस्वती । स्रवंती । निम्नगा । निर्झरणी । सरस्वनी । समुद्रगा । कूलवती । कूलंकषा । कल्लोलिनी । स्रोतास्विनी । ऋषिकुल्या । स्रोतेवहा । यौ॰—नदीश = समुद्र । मुहा॰—नदी नाव संयोग = ऐसा संयोग जो बार बार न हो, कभी एक बार इत्तिफाक हो जाय ।
२. किसी तरल पदार्थ का बड़ा प्रवाह । जैसे,—रक्त की नदी बह निकली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नदी (ई), f. See नदी.
नदी f. flowing water, a river (commonly personified as a female; but See नद above), RV. &c. &c. (ifc. नदिका; cf. कु-नदिका and गिरि-; ind. -नदि; cf. उप-नदि [beside -नदम्, fr. नद, Pāṇ. v, 4, 110])
N. of 2 kinds of metre, Col.
of partic. fem. stems ending in ई or ऊ (as नदी itself), Pāṇ. i, 4, 3, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नदी A river, any flowing stream; रविपीतजला तपात्यये पुतरोघेन हि युज्यते नदी Ku. 4. 44. --Comp. --ईनः, --ईशः, --कांतः the ocean. --कांता {1} the roseapple. {2} a shrub. --कूलप्रियः a kind of reed. --ज a. aquatic. --(जः) {1} an epithet of Bhīṣma. {2} antimony. --(जं) a lotus. --तरस्थानं a landing-place, ferry. --दोहः freight, river-toll, fare. --धरः an epithet of Śiva. --पंकः the marshy bank of a river. --पतिः, --ईनः {1} the ocean. {2} an epithet of Varuṇa. --पूरः a river which has overflown its banks. --भवं river-salt. --मातृक a. watered by rivers, irrigated, supplied with the water of rivers, canals &c. (as a country &c.); N. 3. 38; cf. देवमातृक. --रयः the current of a [] river. --वंकः the bend or arm of a river. --ष्णः (स्नः) {1} bathing in rivers. {2} knowing the dangerous spots in rivers, their depth, course &c.; ततः सताज्ञापयदाशु सर्वानानायिनस्तद्विचये नदीष्णान् R. 16. 75; (hence) {3} experienced, clever. --सर्जः the Arjuna tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नदी, स्त्री, (नदतीति । नद + अच । पचादिगणे नदट् इति निर्द्देशात् टिड्ढेडि ङीप् ।) अष्ट- सहस्रधनुरन्यूनव्याप्ततोया । सा च गङ्गायमुना- सरस्वतीकावेरीगोदावरीप्रभृतिः । तस्या लक्ष- णमाह छन्दोगपरिशिष्टम् । “धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्त्तास्ताः परिकीर्त्तिताः ॥” इति तिथितत्त्वम् ॥ तत्पर्य्यायः । सरित् २ तरङ्गिणी ३ शैवलिनी ४ तटिनी ५ ह्रदिनी ६ धुनी ७ स्रोतस्वती ८ द्वीपवती ९ स्रवन्ती १० निम्रगा ११ आपगा १२ । इत्यमरः । १ । १० । ३० ॥ ह्रादिनी १३ धुनिः १४ स्रोतस्विनी १५ स्रोतोवहा १६ सागरगामिनी १७ अपगा १८ । इति भरतः ॥ निर्झरिणी १९ सरस्वती २० समुद्रगा २१ कूलङ्कषा २२ कूल- वती २३ शैवालिनी २४ सिन्धुः २५ समुद्र- कान्ता २६ सागरगा २७ कृष्णा २८ रोधो- वती २९ वाहिनी ३० । तज्जलगुणाः । स्वच्छ- त्वम् । लघुत्वम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वम् । रुच्यत्वम् । तृष्णापहत्वम् । पथ्यत्वम् । मधु- रत्वम् । ईषदुष्णत्वञ्च ॥ * ॥ “सर्व्वा गुर्व्वी प्राङ्मुखी वाहिनी स्या- ल्लघ्वी पश्चाद्वाहिनी निश्चयेन । देशे देशे तद्गुणा सा विशेषा- न्नैषा धत्ते गौरवं लाघवञ्च ॥ प्रायो मृदुवहा गुर्व्वो लघ्व्यः शीघ्रवहाः स्मृताः । नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः ॥ हिमवत्प्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम् ॥ विन्ध्यात् प्राची प्राच्यवाची प्रतीची या चोदीची स्यान्नदी सा क्रमेण । वातारोग्यं श्लेष्मपित्तार्त्तिलोपं पित्तोद्रेकं पथ्यपाकञ्च धत्ते ॥ पारिपात्रभवा याश्च विन्ध्याख्यप्रभवाश्च याः । शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा च । “तथा प्राच्यां गमाश्चान्याः पश्चिमानुगमास्तथा ।” “ससैकता सपाषाणा द्बिविधा चाम्बुवाहिनी । एवं चतुर्व्विघा नद्यो वातपित्तकफात्मिकाः ॥ सदावहायास्त्वनवद्यमुष्णं मरुत्कफानां शमनञ्च तस्याः । नीरं वसन्ते हितकृद्विशेषात् नदीभवं नैव हिमागमे च ॥ घनविमलशिलानां स्फालनाज्जातफेनं बहुलसजलवीचिच्छन्नसंक्षोभदृप्तम् । [] ननु लघु च सुशीतं नैव चोष्णं घनञ्च हरति पवनपित्तं श्लेष्मकृद्वारि सम्यक् ॥ इति पाषाणनदीवारिगुणाः ॥ * ॥ सुघनविमलतोयं सैकतायाः प्रवाहं न च भवति लघुत्वं श्लेष्मकृद्धन्ति पित्तम् । भवति मधुरमेवं किञ्चिदुष्णं कषायं भवति च सुखकृत्तच्छोषमूर्च्छां निहन्ति ॥ इति सबातुकानदीवारिगुणाः ॥ * ॥ हिमवत्प्रभवा नद्यः पुण्या देवर्षिसेविताः । घनपाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः ॥ हन्ति वातकफं तोयं श्रमशोषविनाशनम् । किञ्चित् करोति वा पित्तं त्रिदोषशमनञ्जलम् ॥ मलयप्रभवा नद्यः शीततोयामृतोपमाः । हन्ति वातञ्च पित्तञ्च भ्रमशोषश्रमापहम् ॥ गङ्गा सरस्वती शोनं यमुना सरयूः सची । वेणा इरावती नीला उत्तरात् पूर्व्ववाहिनी ॥ हिमवत्प्रभवा ह्येता हिमसम्भवशीतलाः । समाः सर्व्वगुणैर्नद्यो वातश्लेष्महरा नृणाम् ॥ आसां नवशतैर्युक्ता गङ्गा पूर्व्वसमुद्रगा । तथा चर्म्मन्वती वेत्रवती पारावती तथा ॥ सिप्रा महाप्रदीप्ता च ऋषिकुल्या पयस्विनी । शेवन्ती शैवलिन्यश्च सिन्धुयुक्ताः समुद्रगाः ॥ वातपित्तहरं नीरं त्रिदोषघ्नमतःपरम् । श्रमम्लानिहरं वृष्यं उत्तराशानुगामिनी ॥ इति नद्य उत्तरानुगाः ॥ * ॥ तापी तापा च गोलोमी गोमती शालिता मही । सरस्वतीयुता नद्यो नर्म्मदा पश्चिमानुगाः ॥ आसां जलं घनं शीतं पित्तघ्नं कफकृत्तथा । वातदोषहरं हृद्यं कण्डूकुष्ठविनाशनम् ॥ पश्चिमाद्रिसमुद्भूता गौतमी पुण्यभावना । अस्याः शीतं जलं वापि कफवातविकारकृत् ॥ पित्तप्रशमनं बल्यं मूत्रदोषविकारकृत् । पुण्या पयस्विनी वेता प्रणीता च वरानना ॥ द्रोणा गोवर्द्धनी चान्या गौतम्यानुगता इमाः । आसां जलं घनं नातिवातश्लेष्मविकारकृत् ॥ पूर्व्वसागरगाश्चैव नद्यो नवशतै
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नदी" आता है (60)
घाट नदी, सरोवर या और किसी जलाशय का वह स्थान जहाँ लोग पानी भरते या नहाते धो…आपगा नदीविरेफ सरिता । नदीसरित् नदीसिंधु नद । नदीद्रवंती नदीशैवलिनी नदीस्रवंती नदी । दरियाह्रदिनी नदीह्रादिनी नदीस्रोतस्विनी नदीतलोदा दरिया । नदीनिम्नगा नदीपुलिनवती नदीचतुष्पाटी नदीसागरगामिनी नदी । सरितास्रोतस्वती नदीसमुद्रकांता नदी, जिसका पति समुद्र माना जाता है और जो समुद्र में जाकर मिलती हैतटक नदी, तालाब आदि का किनाराधेना नदीनीचगा नदीशुषिरा नदी । दरियाकूलंकषा ॰ स्त्री॰ सरिता । नदीस्रोतोवहा नदीप्रशत्त्वरी नदी । सरितासमुद्रदयिता नदी । दरियासरित पु संज्ञा स्त्री॰ सरिता । नदीअर्णा नदीजलंबल नदीजलाकर समुद्र, नदी, कूप, स्रोत, जलाशय आदि जो जलयुक्त होंकूलिनी नदीवेगिनी सरिता । नदीसाविनी सरिता । नदीकुटिलगा नदी । सरितातरंगवती नदी । तरंगिणीपयस्वती नदीसमुद्रपत्नी नदी । दरियासमुद्रयोषित् सरिता । नदीमही पृथ्वीअवनि पृथ्वी । जमीनपुरि पुरीरंतु सड़कस्रोत झरना । सोता । जलप्रवाह । दे॰ 'स्रोत' ^२ज्यानि वृद्धावस्था । जरा । बुढ़ा़पानेत्री अपने पीछे ले चलनेवाली । अग्रगामिनी । अगुआ । सरदारजलाशय जल में रहनें या शयन करनेवालानंदीश शिवभूगोल पृथ्वीजलधिगा लक्ष्मीताविषी देवकन्याशर्करी वर्णवृत्त के अंतर्गत चौदह अक्षरों का एक वृत्त । इसके कुल १६, ३८४ भेद ह…परिष्यंद प्रवाह । धाराअपग जानेवाला । दूर हटनेवालातटी तीर । कूल । किनारा । तटतविषी पृथ्थीविराट् ब्रह्मा का वह स्थूल स्वरूप जिसके अंदर अखिल विश्व है अर्थात् सपूर्ण विश…पयस्विनी गाय । दूध देती हुई गायह्वा जिह्वासुषित कलिका । विद्रुम लतावक्षणा पेट । उदर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नदिनदी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नद् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नदि 📚 ➤ दरिया, प्रवहणी, सरिता
संस्कृत: सरित्, तरङ्गिणी · पर्याय: सरित्, तरङ्गिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नदी 📚जल का वह प्राकृतिक और भारी प्रवाह जो किसी बड़े पर्वत या जलाशय आदि से न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नदी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नदि: नद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें