🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:26:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ननुच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ननु+च

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ननु

अर्थ: पूछताछ, प्रश्न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

च

अर्थ: और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ननु
ननु
nanu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'ननु' — प्रश्न, निश्चय, अनुमति, मनाना, सम्बोधन (3.3.263)
विरोध व्यक्त करने में (3.4.14)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ननु अव्य॰ [सं॰] एक अव्यय जिसका व्यवहार कुछ पूछने, संदेह प्रकट करने अथवा वाक्य के आरंभ में किया जाता है (क्व॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न—नु See ननु
न-नु ind. (2. न + नु) not, not at all, never, RV.; AV.; (interr.) not? is it not? = nonne, AV.; ŚBr. &c. &c. (hence often =) certainly, surely, indeed, no doubt (esp. in questions amounting to an affirmation, e.g. नन्व् अहं ते प्रियः, am I not your friend i.e. certainly I am your fr˚, Daś. [so also न च, there can be no doubt, Pāṇ. ii, 3, 11; 29, Kāś.], or to a request, e.g. ननु गच्छामि भोः, surely I may go, Pāṇ. viii, 1, 43, Kāś., and even as a responsive particle, e.g. अकार्षीः कटम्ननु करोमि भोः, indeed I have made it, ib.; with another interr. or an Impv. = pray, please, e.g. ननु को भवान्, pray who are you? Mṛcch. x, 48/49; ननूच्यताम्, please tell, ib. 52/53; in argument often as an inceptive particle implying doubt or objection, ‘now it may be said, well, but then’ &c., esp. in नन्व् अस्तु, or ननु मा भूत्-तथापि, well, be it so or not so-nevertheless)
a vocat. particle implying kindness or reproach or perplexity &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ननु ind. (Originally a combination of न and नु, now used as a separate word) A particle implying: 1 Inquiry or interrogation; ननु समाप्तकृत्यो गौतमः M. 4. --2 Surely, certainly, indeed, is it not indeed (with an interrogative force); यदाऽ मेधाविनी शिष्योपदेशं मलिनयति तदाचार्यस्य दोषो ननु M. 1. --3 Of course, indeed, certainly (अवधारणं); उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वंगेषु R. 1. 60; त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा 3. 45. --4 It is used as a vocative particle meaning ‘O’, ‘Oh’; ननु मानव Dk.; ननु मूर्खाः पठितमेव युष्माभिस्तत्कांडे U. 4. --5 It is used in propitiatory expressions in the sense of ‘pray’, ‘be pleased’; ननु मां प्रापय पत्युरंतिकं Ku. 4. 32. --6 It is sometimes used as a corrective word like the English ‘why, or’ ‘I say’; ननु पदे परिवृत्य भण Mk. 5; ननु भणाभि चिंतित उपाय इति V. 2.; ननु भवानग्रतो मे वर्तते Ś. 2; ननु विचिनोतु भवान् V. 2. --7 In argumentative discussions ननु is frequently used to head an objection or advance a contrary proposition (generally followed by उच्यते); नन्वचेतनान्येव वृश्चिकादिशरीराणि अचेतनानां च गोमयादीनां कार्याणीति उच्यते Ś. B.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ननु अव्य० नुद--डु । १ प्रश्ने २ अवधारणे ३ अनुज्ञायाम् ४ विनये ५ आमन्त्रणे च अमरः । ६ अनुनये विश्वः । ७ विनिग्रहे ८ परकृतौ ९ अधिकारे १० सम्भ्रमे च मेदि० । ११ आक्षेपे प्रत्युक्तौ १२ वाक्यारम्भे च हेमच० । तत्र प्रश्ने “ननु गमिष्ये इत्यादि । अवधारणे “उपपन्नं ननु शिवम्” रघुः उपपन्नमेव । “त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा” रघुः “आमन्त्रणे (सम्योधने) ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम्” [] कुमा० (ननु हे वसन्त!) आक्षेपे “ननु प्रात्यहिकभोज- नस्य कुञ्जरशौचवत् दुःखानिवर्त्तकत्वे कथं तत्र प्रवृत्तिस्त- त्राह” सा० प्र० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3959-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ननु, व्य, (न नुदति प्रेरयतीति । नुद् + मितद्र्वादि- त्वात् डुः ।) प्रश्नः । पृच्छा । अवधारणम् । (यथा, रघुः । १ । ६० । “उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे । दैवीनां मानुषीणाञ्च प्रतिहर्त्ता त्वमापदाम् ॥”) निश्चयः । (यथा, महाभारते । १३ । ६ । १९ । “लोको दैवं समालोक्य उदासीनो भवेन्ननु ॥”) अनुज्ञा । (यथा, शिशुपालवघे । ९ । ६१ । “ननु सन्दिशेति सुदृशोदितया त्रपया न किञ्चन किलाभिदधे ॥”) अनुमतिः । अनुनयः । सान्त्वनम् । आमन्त्र- णम् । सम्बोधनम् । (यथा, कुमारे । ४ । ३२ । “विधुरां ज्वलनातिसर्ज्जनात् ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ॥”) एषामुदाहरणानि यथा, -- “प्रश्ने नन्वध्येष्यामहे । अवधारणे ननु गच्छामः । अनुज्ञायां सर्व्वैर्ननु ज्ञायताम् । अनुनये ननु चण्डि ! प्रसीद । आमन्त्रणे ननु चैत्र । विरो- धोक्तिः । इत्यमरभरतौ ॥ विनिग्रहः । अनु- प्रश्नः । परकृतिः । अधिकारः । सम्भ्रमः । इति मेदिनी । ने, ४४ ॥ आक्षेपः । प्रत्युक्तिः । वाक्या- रम्भः । इति हेमचन्द्रः । ६ । १७८ ॥ उत्- प्रेक्षालङ्कारव्यञ्जकम् । यथा, -- “मन्ये शङ्के ध्रुवं नूनं किंवा प्रायोऽनुवेद्मि च । ननु नाम हि जानामि उत्प्रेक्षाव्यञ्जकानि च ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-822-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ननुअव्ययम् 📚
चअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ननु 📚 ➤ पूछताछ, प्रश्न

च 📚 ➤ और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ननु 📚एक अव्यय जिसका व्यवहार कुछ पूछने, संदेह प्रकट करने अथवा वाक्य के आरंभ …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें