🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:28:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नराः

अर्थ: मनुष्य, पुमान् पुरुष

संस्कृत: मनुष्यः, पुरुषः · पर्याय: मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव

व्युत्पत्ति: नृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. नर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. नरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: नॄ + अच्
  4. नरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: नॄ + अच्
  5. नरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: नॄ + अच्
  6. नरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नॄ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानरःनरौनराः
द्वितीयानरम्नरौनरान्
तृतीयानरेणनराभ्याम्नरैः
चतुर्थीनरायनराभ्याम्नरेभ्यः
पञ्चमीनरात् / नराद्नराभ्याम्नरेभ्यः
षष्ठीनरस्यनरयोःनराणाम्
सप्तमीनरेनरयोःनरेषु
सम्बोधनहे नरहे नरौहे नराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर
नर
nara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. शिव । महावेद ।
३. अर्जुन ।
४. धर्मराज और दक्षप्रजापति की एक कन्या से उत्पन्न एक पौराणिक ऋषि । विशेष—पौराणिक गाथानुसार यह ईश्वर के अंशावतार माने जाते थे । ये और नारायण दोनों भाई थे ।—विशेष—दे॰ नरनारायण ।
५. एक देव योनि ।
६. पुरुष । मर्द । आदमी ।
७. एक प्रकार का क्षुप । विशेष—इसे रायकपुर, रोहिस, सेंधिया और गंधेल भी कहते है । विशेष—दे॰ गंधेल ।
८. वह खुँटी जो छाया आदि जानने के लिये खड़े बल गाड़ी जाती है । शंकु ।
९. सेवक ।
१०. गय राक्षस के पुत्र का नाम ।
११. सुधृति के पुत्र का नाम ।
१२. भवन्मन्य के पुत्र का नाम ।
१३. दोहे का एक भेद जिसमें १५ गुरु और १८ लघु होते है । जैसे—विश्वंभर नामै नहीं, मही विश्व में नाहिं । दुइ मँह झुठी कौन है, यह संशय जिय माहिं ।—(शब्द॰) ।
१४. छप्पय का एक भेद जिसमें १० गुरु और १३ लघु होते हैं ।
१५. मनुष्य । आदमी (को॰) ।
१६. शतरंज का मोहरा (को॰) ।
१७. परम पुरुष । पुराण पुरुष (को॰) ।
१८. आदमी की लंबाई का परिमाण । पुरुष ।
१९. घोड़ा (को॰) ।
२०. जीवात्मा (को॰) ।
नर २ वि॰ जो (प्राणी) पुरुष जाति का हो । मादा का उलटा ।
नर ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ नल] नल जिसमें से होकर पानी जाता है । उ॰—नर की अरु नर नीर की एकै गति कर जोइ । जेतो नीचे ह्वै चले तेतो ऊँचे होइ ।—बिहारी (शब्द॰) ।
नर ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ नरकट ।
नर ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नीर] जल । पानी । उ॰—पुत्री वनिक सराप दिय भर पुहकर नर लोइ । असुर होई बीसल नृपति नरपल- चारी सोई ।—पृ॰ रा॰, १ । ४९१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर m. (cf. नृ) a man, a male, a person (pl. men, people), TS. &c. &c.
husband, Mn. ix, 76
hero, VarBṛS. iv, 31; Bālar. viii, 56
a man or piece at chess or draughts &c., L.
the pin or gnomon of a sun-dial, Sūryas. (cf. -यन्त्र)
person, personal termination, Kāś. on Pāṇ. iii, 1, 85 (cf. पुरुष)
the primeval Man or eternal Spirit pervading the universe (always associated with Nārāyaṇa, ‘son of the pr˚ man’ ; both are considered either as gods or sages and accordingly called देवौ, ऋषी, तापसौ &c.; in ep. poetry they are the sons of Dharma by Mūrti or A-hiṃsā and emanations of Viṣṇu, Arjuna being identified with Nara, and Kṛṣṇa with Nārāyaṇa), Mn. (cf. -सूनु), MBh.; Hariv.; Pur.
(pl.) a class of myth. beings allied to the Gandharvas and Kiṃ-naras, MBh.; Pur.
N. of a son of Manu Tāmasa, BhP.
of a s˚ of Viśvāmitra, Hariv.
of a s˚ of Gaya and father of Virāj, VP.
of a s˚ of Su-dhṛti and f˚ of Kevala, Pur.
of a s˚ of Bhavan-manyu (Manyu) and f˚ of Saṃkṛti, ib.
of Bhāradvāja (author of RV. vi, 35 and 36), Anukr.
of 2 kings of Kaśmīra, Rājat.
of one of the 10 horses of the Moon, L.
नर n. a kind of fragrant grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नरः [नॄ-नये-अच्] 1 A man, male, person; संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । समुद्रमिव दुर्धर्षं नृपं भाग्यमतः परं H. Pr. 5; Ms. 1. 96; 2. 213. --2 A man or piece at chess. --3 The pin of a sun-dial. --4 The Supreme Spirit, the original or eternal man. --5 Man's length (= पुरुष q. v.). --6 N. of a primitive sage. --7 N. of Arjuna; see नरनारायण below. --8 A horse. --9 (In gram.) A personal termination. --Comp. --अंगः {1} the penis. {2} eruption on the face. --अधमः a wretch, miscreant. --अधिपः, --अधिपतिः, --ईशः, --ईश्वरः, --देवः, --पतिः, --पालः a king; Bg. 10. 27; Ms. 7. 13; R. 2. 75, 3. 42; 7. 62; Me. 37; Y. 1. 311. --अंतकः death. --अयणः an epithet of Viṣṇu. --अशः a demon, goblin. --आधारः N. of Śiva. --(रा) the earth. --इतरः {1} a being higher than a man. {2} an animal. --इंद्रः {1} a king; R. 2. 18, 3. 33, 6. 80; Ms. 9. 253. {2} a physician, dealer in antidotes, curer of poisons; तेषु कश्चिन्नरेंद्राभिमानी तां निर्वर्ण्य Dk. 51; सुनिग्रहा नरेंद्रेण फणींद्रा इव शत्रवः Śi. 2. 88 (where the word is used in both senses). ˚मार्गः a high street, main road. --उत्तमः {1} an epithet of [] Viṣṇu. {2} of Buddha. --ऋषभः ‘the chief of men’, a prince, king. --कपालः a man's skull. --कीलकः the murderer of a spiritual preceptor. --केशरिन् m. {1} Viṣṇu in his fourth incarnation; cf. नरसिंह below. {2} the chief of men. --धिः the world. --द्विष् m. a demon goblin; Bk. 15. 94. --नारायणः N. of Kṛṣṇa. (--णौ dual) originally regarded as identical, but in mythology and epic poetry, considered as distinct beings, Arjuna being identified with Nara and Kṛṣṇa with Nārāyaṇa. [In some places they are called देवौ, पूर्वदेवौ, ऋषी or ऋषिसत्तमौ. They are said to have been practising very austere penance on the Himālaya, which excited the fear of Indra, and he sent down several damsels to disturb their austerities. But Nārāyaṇa put all of them to shame by creating a nymph called Urvaśī from a flower placed on his thigh who excelled them in beauty; cf. स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयंत्यस्तदूरुसंभवामिमां दृष्ट्वा व्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति V. 1.] --पशुः ‘a beast-like man’, a beast in human form. --पुंगवः ‘best of men’, an excellent man. --बलिः a human sacrifice. --भुज् a. man-eating, cannibal. --भूः f. the Bharata-Varṣa, i. e. India. --मानिका, --मानिनी, --मालिनी ‘manlike woman’, a woman with a beard, masculine woman or an amazon. --माला a girdle of skulls. --मेधः a human sacrifice. --यंत्रं sun-dial. --यानं, --रथः, --वाहनं a vehicle drawn by men. --लोकः {1} ‘the world of men’, the earth, terrestrial world. {2} mankind. --वाहनः an epithet of Kubera; R. 9. 11. --विष्वणः a demon, goblin. --वीरः a brave man, hero. --व्याघ्रः, --शार्दूलः an eminent man. --शृंगं ‘man's horn’, an impossibility, a chimera, non-entity. --संसर्गः human society. --सखः an epithet of Nārāyaṇa; V. 1. 3. --सिंहः, --हरिः ‘manlion’, Viṣṇu in his fourth incarnation; cf. तव करकमलवरे नखमद्भुतशृंगं दलितहिरण्यकशिपुतनुभृंगं । केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे ॥ Gīt. 1. --स्कंधः a multitude or body of men. --हयं a fight or enmity between man and horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0609-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नरं, क्ली, (नृणाति प्रापयति आनन्दमिति । नॄ प्रापणे + अच् ।) रामकर्पूरतृणम् । इति मेदिनी । रे, ५२ ॥
नरः, पुं, (नृणातीति । नॄ + अच् ।) मनुष्यः । इत्यमरः । २ । ६ । १ ॥ (यथा, मनुः । १ । ९६ । “बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥”) पुरुषः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, देवी- भागवते । ५ । २ । १४ । “यदा कदापि दैत्येन्द्र ! नार्य्यास्ते मरणं ध्रुवम् । न नरेभ्यो महाभाग ! मृतिस्ते महिषासुर ! ॥”) विष्णुः । (महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११५ । “गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः ॥”) अर्ज्जुनः । इति मेदिनी । रे, ५२ ॥ (नर- मुनेरंशजातत्वादस्य तथात्वम् ॥) शङ्कुः । इति लीलावती ॥ * ॥ अथ नरजन्मकारणम् । “पितुः शुक्रोत्तरो नरः ॥” अन्यच्च । सुखबोधे । “विषमायां तिथौ क्षिप्तं कुर्य्याद्बीजन्तु कन्यकाम् । समायां पुरुषं नूनं केचिदाहुर्म्मनीषिणः ॥ चतुरशीतिलक्षान्ते गोजन्मा तत्परं नरः । ततस्तु ब्राह्मणश्च स्यादभयं नात्र संशयः ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे १५ अध्यायः ॥ (स्वनामख्यातो हरेरंशभूतो धर्म्मपुत्त्रःऋषिः । यथा, देवीभागवते । ४ । ५ । १५ । “हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी । पूर्णं वर्षसहस्रन्तु चक्राते तप उत्तमम् ॥” अस्य विवरणन्तु तत्रैव विशेषतो द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ देवयोनिविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ५८ । “नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-829-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नर" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नराःनर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: नर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | नरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: नॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नराः 📚 ➤ मनुष्य, पुमान् पुरुष
संस्कृत: मनुष्यः, पुरुषः · पर्याय: मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर 📚विष्णु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नर
मनुष्य के नाम (२.६.१) — मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नराः: नॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें