🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:18:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्तकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्तकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्तकः

अर्थ: नाचने वाला, नृत्यशिक्षक

व्युत्पत्ति: नृत् + ष्वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर्तक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नर्तक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानर्तकःनर्तकौनर्तकाः
द्वितीयानर्तकम्नर्तकौनर्तकान्
तृतीयानर्तकेननर्तकाभ्याम्नर्तकैः
चतुर्थीनर्तकायनर्तकाभ्याम्नर्तकेभ्यः
पञ्चमीनर्तकात् / नर्तकाद्नर्तकाभ्याम्नर्तकेभ्यः
षष्ठीनर्तकस्यनर्तकयोःनर्तकानाम्
सप्तमीनर्तकेनर्तकयोःनर्तकेषु
सम्बोधनहे नर्तकहे नर्तकौहे नर्तकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर्तक
नर्तक
nartaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्तक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ नर्तकी]
१. नट । नाचनेवाला । नृत्य करनेवाला ।
२. एक प्रकार का नरकट ।
३. चारण । बंदीजन ।
४. केलक । खड्ग की धार पर नाचनेवाला ।
५. हाथी ।
६. महादेव का एक नाम ।
७. महुआ ।
८. नरकट ।
९. महुआ ।
१०. एक प्रकार की संकर जाति जिसकी उत्पत्ति धोबी पिता और वेश्या माता से मानी जाती है ।
११. राजा ।
१२. मयूर । मोर । (को॰) ।
१३. अभिनेता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तक mfn. causing to dance (fr. Caus.), Sāh
नर्तक m. dancer, singer, actor (often with नट), MBh.; Var.; Kāv.; Pur. &c.
a dancing-master (fr. Caus.), MBh.
a bard, herald, W.
an elephant, L.
a peacock, W.
a kind of reed, L.
नर्तक n. a partic. myth. weapon, MBh.
नर्˚तक &c. See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (529,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तकः [नृत्-कर्तरि ष्वुन्] 1 A dancer; sometimes a dancing preceptor. --2 An actor, mime, mummer. --3 A bard, herald. --4 An elephant. --5 A king. --6 A peacock. --7 An epithet of Śiva. --8 N. of a mixed tribe; ( वेश्यायां रजकाज्जातो नर्तको गायको भवेत्). --की 1 A female dancer, a singing girl, an actress; रंगस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् Sān. K. 59; Ki. 10. 41; R. 19. 14, 19. [] --2 A female elephant. --3 A peahen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्त्तक त्रि० नृत्यति नृत--गात्रविक्षेपे “शिल्पिनि ष्वुन्” पा० कर्त्तरिष्वुन् । जीविकार्थं गात्रविक्षेपभेदनृत्यकारके “भ्रु- कुंसश्च भ्रूकुंसश्च भ्रकुंसश्चेति नर्त्तकः” अमरः । स्त्रियां वित्त्वात् ङीष् । “रङ्गाय दर्शयित्वा निवर्त्तते नर्त्तकी यथा नृथात्” सा० का० “नर्त्तकीवत् प्रवृत्तस्य निवृत्तिश्चारिता- र्थ्यात्” सा० सू० । २ शिवे पु० नर्त्तशब्दे दृश्यम् । ३ सङ्कीर्ण जातिमात्रे पुंस्त्री० “वेश्यायां रञ्जकाज्जातो नर्त्तको गायको भवेत्” उशनाः । नर्त्तयति नृत--णिच् ण्वुल् । ४ अङ्गुल्यादेश्चालके । “तर्कोविचारः सन्देहात् भ्रूशिरो- ऽङ्गुलिनर्त्तकः” सा० द० । नृत--पचा० अच् संज्ञायां कन् । ५ नलतृणे पोटगले ६ चारणे ७ केलके च शब्दरत्ना० ८ गजे ९ नृपे हेम० । १० करेणौ हस्तिन्यां स्त्री मेदि० ११ नलिकानामगन्धद्रव्ये स्त्री राजनि० । नृत्यकर्त्तुर्लक्षणं सङ्गीतशास्त्रोक्तं यथा “यादृशं नृत्यपात्रं स्याद्गीतं योज्यञ्च तादृशम् । नृत्यस्य धारणात् पात्रं नर्त्तकः परिकीर्त्तितः” “असम्बद्धप्रलापी च सदा भ्रुकुटित- त्परः । हासप्रहासचतुरो वाचालो नृत्यकोविदः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3979,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्त्तकः, पुं, (नृत्यतीति । नृत् + “शिल्पिनि ष्वुन् ।” ३ । १ । १४५ । इति ष्वुन् ।) नटः । पोट- गलः । चारणः । केलकः । नटपर्य्यायः । सर्व्व- वेशी २ लयालम्बः ३ तालरेचनकः । इति शब्दरत्नावली ॥ द्विपः । इति हेमचन्द्रः ॥ नृत्यकर्त्तुर्लक्षणं यथा, -- “यादृशं नृत्यपात्रं स्याद्गीतं योज्यञ्च तादृशम् । नृत्यस्य धारणात् पात्रं नर्त्तकः परिकीर्त्तितः ॥” अपि च । “असम्बद्धप्रलापी च सदा भ्रूकुटितत्परः । हासप्रहासचतुरो वाचालो नृत्यकोविदः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (नर्त्तयतीति । नृत् + णिच् + ण्वुल् । नृत्यकारके, त्रि । यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । “तर्को विचारः सन्देहात् भ्रूशिरोऽङ्गुलि- नर्त्तकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-834-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नर्तक" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्तकःनर्तक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नृत् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्तकः 📚 ➤ नाचने वाला, नृत्यशिक्षक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर्तक 📚नट । नाचनेवाला । नृत्य करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नर्तकः: नृत् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬