🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:53:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्तना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्तनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्तनाः

अर्थ: ल्युट् नाचने वाला

संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य

व्युत्पत्ति: नृत् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर्तन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. नर्तन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नर्तन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानर्तनःनर्तनौनर्तनाः
द्वितीयानर्तनम्नर्तनौनर्तनान्
तृतीयानर्तनेननर्तनाभ्याम्नर्तनैः
चतुर्थीनर्तनायनर्तनाभ्याम्नर्तनेभ्यः
पञ्चमीनर्तनात् / नर्तनाद्नर्तनाभ्याम्नर्तनेभ्यः
षष्ठीनर्तनस्यनर्तनयोःनर्तनानाम्
सप्तमीनर्तनेनर्तनयोःनर्तनेषु
सम्बोधनहे नर्तनहे नर्तनौहे नर्तनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर्तन
नर्तन
nartana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नृत्य । नाच ।
२. वह जो नृत्य करै (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तन m. (initial न् not changeable to ण्, g. क्षुभ्नादि) dancer, MBh.; Hariv.
नर्तन n. dancing, acting (metric. also f(आ). ; cf. ˚ना-गृह, below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (529,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तनः [नृत्-ल्युट्] A dancer. --नं Gesticulation, dancing, dance. --Comp. --गृहं, --शाला a dancing hall. --प्रियः {1} an epithet of Śiva. {2} a peacock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्त्तन न० नृत--भावे ल्युट् । १ अङ्गविक्षेपभेदे नृत्ये पूर्वप- दस्थे निमित्ते सति उत्तरपदस्थस्यास्य क्षुम्ना० न णत्वम् परिनर्त्तनम् । वर्जयेदित्यनुवृत्तौ “कामं क्रोधञ्च लोभञ्च नर्त्तनं गीतिवादनम्” स्नातकव्रतोक्तौ मनुः । णिच्- भावे ल्युट् । २ अङ्गुल्यादेश्चालने च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3979,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्त्तनं, क्ली, (नृत् + भावे ल्युट् ।) नृत्यम् । इत्य- मरः । १ । ७ । १० ॥ (यथा, मनुः । २ । १७८ । “कामं क्रोधञ्च लोभञ्च नर्त्तनं गीतवादनम् ॥” नृत्यतीति । नृत् + ल्युः । नर्त्तके, त्रि । यथा, महाभारते । ४ । ३५ । २२ । “गायनो नर्त्तनो वापि वादनो वा पुनर्भव । क्षिप्रं मे रथमास्थाय निगृह्णीष्व हयोत्तमान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-834-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नर्तन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्तनाःनर्तन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: नर्तन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्तनाः 📚 ➤ ल्युट् नाचने वाला
संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर्तन 📚नृत्य । नाच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नर्तन
नृत्य के नाम (१.७.११) — ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें