🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:32:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नलदम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नलदम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नलदम्

अर्थ: एक सुगंधित जड़, खस, उशीर

संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: उशीर, अभय, सेव्य, अमृणाल, जलाशय

व्युत्पत्ति: नलः-दम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नलद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नलद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नलद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानलदम्नलदेनलदानि
द्वितीयानलदम्नलदेनलदानि
तृतीयानलदेननलदाभ्याम्नलदैः
चतुर्थीनलदायनलदाभ्याम्नलदेभ्यः
पञ्चमीनलदात् / नलदाद्नलदाभ्याम्नलदेभ्यः
षष्ठीनलदस्यनलदयोःनलदानाम्
सप्तमीनलदेनलदयोःनलदेषु
सम्बोधनहे नलदहे नलदेहे नलदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नलद
नलद
nalada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · अभय · सेव्य · अमृणाल · जलाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नलद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुष्परस । मकरंद ।
२. उशीर । खस ।
३. जटामासी । बालछड़ ।
४. लामज्जक नामक घास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नल—द m. n. (न˚) Nardostachys Jatamansi, Indian spikenard, AV.; Suśr. &c. (also f(आ). , L.; cf. नरद)
the root of Andropogon Muricatus, Naiṣ. (-त्व n., ib.)
नल—द n. the blossom of Hibiscus Rosa Sinensis, L.
the honey or nectar of a flower, L.
2. नल—द mfn. bringing near king Nala, Naiṣ. (-त्व n., ib.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलद न० नलं तृषाबन्धं द्यति दो--खण्डने क । १ उशीरे (वेणारमूल) उशीरशब्दे १३७६ पृ० तद्गुणा दृश्याः २ पुष्परसे ३ जटामांस्याञ्च मेदि० “करिणां मुदे सनलदा- ऽनलदा” किरा० “नलदेनानुलिम्पन्ति” “नलदमालां प्रतिमुञ्चन्ति” आश्व० श्रौ० ६ । १० । ३ । ४ । तत्पण्यमस्य किशरा० ष्ठन् । ४ नलदिक तद्विक्रेतरि त्रि० स्त्रियां ङीष् । नलं ददाति दा--क । ५ नलदातरि त्रि० “स्यादस्या नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि क्षमः” नैषध० । रुद्राश्वनृपस्य घृताच्यां जाते ६ कन्याभेदे स्त्री “खलदा चैव राजेन्द्र! नलदा सुरसाऽपि च” हरिवं० ३१ अ० तत्वन्योक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3984,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलदं, क्ली, (नलं द्यति अवखण्डयतीति । दो + कः ।) पुष्परसः । उशीरम् । (यथा, किराते । ५ । २५ । “इह सिन्धवश्च वरणावरणाः करिणां मुदे सनलदानलदाः ॥”) जटामांसी । इति मेदिनी । दे, ३३ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “नलदं नन्दिनी पेषी मांसी कृष्णजटा जटी । किरातिनी च जटिला लोमशा तु तपस्विनी ॥” नलं ददातीति । दा + आतोऽनुपेति कः ।) नल- दातरि, त्रि, ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-835-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नलदम्नलद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नलद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नलदम् 📚 ➤ एक सुगंधित जड़, खस, उशीर
संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: उशीर, अभय, सेव्य, अमृणाल, जलाशय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नलद 📚पुष्परस । मकरंद🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नलद
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (२.४.१६४) — उशीर, अभय, सेव्य, अमृणाल, जलाशय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें