🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:02:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवलवधू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नो+अल-+वधू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नो

अर्थ: नहीं, न, मत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

वधू

अर्थ: वधूः, नि.ह्रस्वः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वधु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. वधु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  3. वधु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वधु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावधुःवधूवधवः
द्वितीयावधुम्वधूवधूः
तृतीयावध्वावधुभ्याम्वधुभिः
चतुर्थीवधवे / वध्वैवधुभ्याम्वधुभ्यः
पञ्चमीवधोः / वध्वाःवधुभ्याम्वधुभ्यः
षष्ठीवधोः / वध्वाःवध्वोःवधूनाम्
सप्तमीवधौ / वध्वाम्वध्वोःवधुषु
सम्बोधनहे वधोहे वधूहे वधवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नो
नो
no
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अभाव/निषेध (3.4.11) नहि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नो क्रि॰ वि॰ [सं॰] नहीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नो See s.v.
नो ind. (fr. 2. न + उ) and not, RV.; ŚBr.; MBh.; Kāv. &c. (in later language also = न, ‘not’, for which it is generally used to suit the verse; नो चेद् See under चेद्; नो वा ‘or not’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नो ind. (न+उ) No, not; often used like न q. v.; Bg. 17. 28; Pt. 5. 24; Amaru. 5, 7, 10, 62.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0650-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नो अव्य० नह--डो । नञर्थे अभावादौ । “गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारेऽथ हापिते” । “वैश्यवृत्त्या तु जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन” याज्ञ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4153,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नो, व्य, (नह + डो ।) नहि । अभावः । इत्य- मरः । ३ । ४ । ११ ॥ (यथा, अपराधभञ्जन- स्तोत्रे । ७ । “नो शक्यं स्मार्त्तकर्म्म प्रतिदिनगहनं प्रत्यवाया- कुलाख्यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-928-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नोअव्ययम् 📚
अल-वधूसमास: अल + वधु द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वधु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: वधु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन | वधु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नो 📚 ➤ नहीं, न, मत

अलवधू 📚अल 📚वधु ➤ अल (भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना) + वधु (वधूः, नि.ह्रस्वः)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नो 📚नहीं🟠🔵🟣🟢🟤
अल 📚बिच्छू का डंक🟠🔵🟣🟢🟤
वधु 📚दे॰ 'वधुका'🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नवलवधूनो + अलअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

  • अल-वधू = अल + वधू द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬