🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:49:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नो+अलाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नो

अर्थ: नहीं, न, मत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

अलाः

अर्थ: लेना, ग्रहण करना

संस्कृत: आदाने

अंग्रेज़ी: to accept, to obtain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  3. अलस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  5. अला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  6. अल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  7. अला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  8. अल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अल् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ला (अदादिगण) · अर्थ: लेना, ग्रहण करना (आदाने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलात् / अलाद्अलाताम्अलान् / अलुः
मध्यमअलाःअलातम्अलात
उत्तमअलाम्अलावअलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लाति · लिट्: ललौ · लुट्: लाता · लृट्: लास्यति · लोट्: लातात् · लङ्: अलात् · विधिलिङ्: लायात् · आशीर्लिङ्: लायात् · लुङ्: अलासीत् · लृङ्: अलास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लातः · क्तवतु: लातवान् · शतृ: लान् · स्य-शतृ: लास्यन् · क्त्वा: लात्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · घञ्: लायः · क्तिन्: लाति · क्वसु: ललिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नो
नो
no
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अभाव/निषेध (3.4.11) नहि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नो क्रि॰ वि॰ [सं॰] नहीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नो See s.v.
नो ind. (fr. 2. न + उ) and not, RV.; ŚBr.; MBh.; Kāv. &c. (in later language also = न, ‘not’, for which it is generally used to suit the verse; नो चेद् See under चेद्; नो वा ‘or not’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नो ind. (न+उ) No, not; often used like न q. v.; Bg. 17. 28; Pt. 5. 24; Amaru. 5, 7, 10, 62.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0650-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नो अव्य० नह--डो । नञर्थे अभावादौ । “गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारेऽथ हापिते” । “वैश्यवृत्त्या तु जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन” याज्ञ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4153,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नो, व्य, (नह + डो ।) नहि । अभावः । इत्य- मरः । ३ । ४ । ११ ॥ (यथा, अपराधभञ्जन- स्तोत्रे । ७ । “नो शक्यं स्मार्त्तकर्म्म प्रतिदिनगहनं प्रत्यवाया- कुलाख्यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-928-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नोअव्ययम् 📚
अलाःला धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच् | अलस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नो 📚 ➤ नहीं, न, मत

अलाः 📚 ➤ लेना, ग्रहण करना
संस्कृत: आदाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नो 📚नहीं🟠🔵🟣🟢🟤
ल् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नवलानो + अलाःअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें