🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नशाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नशाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नशाय

अर्थ: अदर्शन होना, नाश होना, दिखाई न देना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अदर्शने

अंग्रेज़ी: to disappear,to perish,to get destroyed, to be invisible

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नश (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नश् + अच्
  2. नश (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नश् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानशःनशौनशाः
द्वितीयानशम्नशौनशान्
तृतीयानशेननशाभ्याम्नशैः
चतुर्थीनशायनशाभ्याम्नशेभ्यः
पञ्चमीनशात् / नशाद्नशाभ्याम्नशेभ्यः
षष्ठीनशस्यनशयोःनशानाम्
सप्तमीनशेनशयोःनशेषु
सम्बोधनहे नशहे नशौहे नशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नश् (दिवादिगण) · अर्थ: अदर्शन होना, नाश होना, दिखाई न देना (अदर्शने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनश्यतिनश्यतःनश्यन्ति
मध्यमनश्यसिनश्यथःनश्यथ
उत्तमनश्यामिनश्यावःनश्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नश्यति · लिट्: ननाश · लुट्: नंष्टा · लृट्: नङ्क्ष्यति · लोट्: नश्यतात् · लङ्: अनश्यत् · विधिलिङ्: नश्येत् · आशीर्लिङ्: नश्यात् · लुङ्: अनशत् · लृङ्: अनङ्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नशन · ण्वुल्: नाशकः · तृच्: नशिता · ण्यत्: नाश्यः · तव्य: नशितव्यः · अनीयर्: नशनीयः · क्त: नष्टः · क्तवतु: नष्टवान् · शतृ: नश्यन् · स्य-शतृ: नशिष्यन् · क्त्वा: नशित्वा · ल्यप्: प्रणश्य · तुमुन्: नशितुम् · णमुल्: नाशम् · घञ्: नाशः · क्तिन्: नष्टि · क्वसु: नेशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नश
नश
naśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नश, नशन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश, विनाश ।
२. हानि । क्षति ।
३. विलोप । लोप । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नश See दुर्-णश, दू-णश.
2. नश m. destruction, MW. (cf. 2. नाश).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नशायनश (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नश् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: नश (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नशाय 📚 ➤ अदर्शन होना, नाश होना, दिखाई न देना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अदर्शने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नश 📚नशन संज्ञा पुं॰🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नशाय: नश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें