🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:50:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नागौरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ना-+गौरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गौरी

अर्थ: गौर ङीष् पार्वती

संस्कृत: पार्वती, अदृष्टरजस्का · पर्याय: उमा, कात्यायनी, काली, हैमवती, ईश्वरी

व्युत्पत्ति: गौर+ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गौरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गौरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागौरीगौर्यौगौर्यः
द्वितीयागौरीम्गौर्यौगौरीः
तृतीयागौर्यागौरीभ्याम्गौरीभिः
चतुर्थीगौर्यैगौरीभ्याम्गौरीभ्यः
पञ्चमीगौर्याःगौरीभ्याम्गौरीभ्यः
षष्ठीगौर्याःगौर्योःगौरीणाम्
सप्तमीगौर्याम्गौर्योःगौरीषु
सम्बोधनहे गौरिहे गौर्यौहे गौर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गौरी
गौरी
gaurī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत छोटी बालिका (2.6.8) नग्निका · अनागतार्तवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गोरे रंग का स्त्री । पार्वती । गिरिजा । विशेष—इस अर्थ में गौरी शब्द के बाद पतिवाची शब्द लगाने से 'शिव' और पुत्रवाची शब्द लगाने से 'गणेश' या 'कार्तिकेय' अर्थ होता है ।
३. आठ वर्ष की कन्या ।
४. हल्दी ।
५. दारुहल्दी ।
६. तुलसी ।
७. गोरोचन ।
८. सफेद दूब ।
९. सफेद रंग का गाय ।
१०. मजीठ ।
११. गंगा नदी ।
१२. चमेली ।
१३. सोन कदली ।
१४. प्रियंगु नाम का वृक्ष
१५. पृथिवी ।
१६. बुद्ध की एक शक्ति का नाम ।
१७. शरीर का एक नाड़ी ।
१८. एक बहुत प्राचीन नदी जो पूर्व काल में भारत की पश्चिमोत्तर सीमा पर थी और जिसका वर्णन वेदों और महाभारत में आया है ।
१९. गुड से बनी हुई शराब । गौड़ी ।
२०. वरुण की पत्नी (को॰) ।
२१. वाणी (को॰) ।
२२. एक प्रकार का राग जिसे गौरी राग कहते हैं । उ॰—मुरली में गौरी धुनि ढौरी घनआनंद तें, तेरे द्वार ठठकनि उदम घने ठनै ।—घनानंद, पृ॰ १२५ ।
२३. आनाहत चक्र की आठवीं मात्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौरी (ई), f. the female of the Bos Gaurus, RV. (‘Vāc or voice of the middle region of the air’, i, 164, 41 according to Naigh. i, 11 & Nir. xi, 40)
= गौरिका, Gṛhyās. ii, 18; Pañcat.
the earth, L.
red chalk, Kālac.
a yellow pigment or dye (गो-रोचना, ‘orpiment’, Gal.), L.
turmeric (रजनी), Suśr.
N. of several other plants (प्रियंगु, मञ्जिष्ठा, श्वेत-दूर्वा, मल्लिका, तुलसी, सुवर्ण-कदली, आकाश-मांसी), L.
N. of several metres (one of 4 × 12 syllables; another of 4 × 13 syllables; another of 4 × 26 long syllables)
(in music) a kind of measure
(ib.) N. of a Rāgiṇī
‘brilliant Goddess’, Śiva's wife Pārvatī, AV.Pariś.; NṛsUp. i, 4, 3, 10 &c.
N. of Varuṇa's wife, MBh. v, xiii
of a Vidyā-devī, iii, 231, 48; Hariv.
of Śākya-muni's mother, L.
of the wife of Vi-rajas and mother of Su-dhāman, VāyuP. i, 28, 11
of several other women
of several rivers (one originally the wife of Prasena-jit or Yuvanāśva, changed by his curse into the river Bāhu-dā, Hariv.; VP.), MBh. vi, 333; VP. ii, 4, 55;
गौरी f. of ˚र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (370,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौरी 1 N. of Pārvatī; as in गौरीनाथ. --2 A young girl eight years old; अष्टवर्षा भवेद्गौरी. --3 A young girl prior to menstruation, virgin, maid. --4 A woman with a white or yellowish complexion. --5 The earth. --6 Turmeric. --7 A yellow pigment or dye; (called गोरोचना). --8 The wife of Varuṇa. --9 The Mallikā creeper. --10 The Tulasī plant. --11 The Mañjiṣṭhā plant. --12 Speech. --Comp. --कांतः, --नाथः an epithet of Śiva. --गुरुः the Himālaya mountain; गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश R. 2. 26; Ki. 5. 21. --जः N. of Kārtikeya. --(जं) talc. --पट्टः the horizontal plate of the Liṅga or Phallus of Śiva, symbolizing the female organ. --पुत्रः N. of Kārtikeya. --ललितं a yellow orpiment. --सुतः {1} N. of कार्तिकेय. {2} the son of a girl married when {8} years old.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौरी स्त्री गौर + गौरा० ङीष् । १ गौरवर्णायां स्त्रियाम् “कपोलभित्तीरिव लोध्रगौरीः” माघः । २ हिमा- लयसुतायां कालीनाम्न्यां मेनकाकन्यायां तस्याः प्राक् कृष्णवर्णत्वेन जातत्वेऽपि पश्चात् पीताङ्गत्वात् तथात्वं कालिकापुराणशब्दे २०१५ पृ० ४५ अ० तन्मूलं दृश्यम् । पुरा- णान्तरे “योगाग्निदग्धदेहा सा पुनर्जाता हिमालये । शङ्खेन्दु कुन्दधवला ततो गौरीति सा स्मृताः” इत्युक्तम तच्च कल्पान्तरविषयम् । “अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु [] रोहिणी” स्मृत्युक्तायां ३ अष्टवर्षायां स्त्रियाम् । ४ हरिद्रायां ५ दारुहरिद्रायाम् ६ गोरोचनायां ७ वरुण- पत्न्याञ्च । ८ प्रियङ्गुवृक्षे ९ पृथिव्यां १० नदीभेदे च मेदि० “लेभे प्रसेनजिद्भार्य्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् । अभिशस्ता तु सा भर्त्त्रा नदी वै बाहुदाऽभवत्” हरिवं० १२ अ० ११ उक्तयां सूर्य्यवंश्यप्रसेनजिद्भा र्य्यायाम् तस्याएव बाहुदानदीरूपत्वोक्तेः नदीविशेषः बाहुदानदीपर इति बोध्यम् । १३ बुद्धशक्तिभेदे हेम० । १३ मञ्जिष्ठायां १४ श्वेतदूर्वायां १५ मल्लिकायां १६ तुलस्यां १७ सुवर्णकदल्याम् १८ आकाशमांस्याञ्च राजनि० । सर्व्वा- साञ्चासां शुभ्रपीतरक्तविशुद्धपत्रपुष्पादियुक्तत्वात्तथात्वम् १९ रागिणीभेदे संगीतदामो० । २० वाचि निघण्टुः । “गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतु- ष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन्” ऋ०१ । १६४ । ४० । “गौरी र्गरणशीला शब्दब्रह्मा- त्मिका च वाक् मिमाय । मिमतिः प्रतिष्ठार्थे धातुः । प्रतिष्ठितानि घट्वादिद्रव्याणि तक्षती तत्तद्वाचकत्वेन निष्पादयन्ती । एकपदी अव्याकृतत्वेनैकप्रतिष्ठानैक- रूपावात्मना । द्विपदी सुपतिङ् भेदेन पदद्वयवती । चतु- ष्पदी नामाख्यातोपसर्गनिपातभेदेन । अष्टापदी आम- न्त्रितसहितसुब्विभक्तिभिरष्टभेदेनाष्टापदी । नवपदी नवसु पदेषु भवन्ती बभूवुषी पश्चाद्बहुविधाभिव्यक्तिमुपे- युषी परमे व्योमन् उत्कृष्टे हृदयाकाशे मूलाधारे सहस्राक्षरानेकाकारेण व्याप्ताऽनेकध्वनिप्रकारा भवतीत्य- र्थः” भा० । निरु०११ । ४ । व्याख्यान्तरं दृश्यम । गौरीरिति सुलोपाभावःच्छान्दसः । “सोमो गौरी अधिश्रितः” ऋ० ९ । १ । १२ । ३ । गौरी गौर्य्याम् मध्यमायां वाचि” भा० “सुपां सुलुक्” पा० सप्तम्या लुक् । “ईदूतौ च सप्तम्यर्थे” पा० तस्य प्रगृह्यसंज्ञत्वात् न यणादेशः, भा० २१ दीप्ति- मत्यां स्त्रियां निरु० । “गौरी रोचते ज्वलतिकर्म्मणः । अथ पीतोवा गौरोवर्णः एतस्मादव प्रशस्तो भवति तस्या एषा भवति” “गौरीमिमाय सलिलानि” श्रुति मधिकृत्य उक्तनिरुक्तिः । पार्वतीरूपा गौरी च माघशुक्लचतुर्थ्यां पूज्या यथाह ति० भविष्योत्त० पु० माघशुक्लमधिकृत्य “चतुर्थी वरदा नाम तस्यां गौरी सुपू- जिता । सौभाग्यमतुलं कुर्यात्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2739-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौरी, स्त्री, (गौर + “षिद्गौरादिभ्यश्च ।” ४ । १ । ४१ । इति ङीष् ।) पार्व्वती । (यथा, रघुः । २ । २६ । “गौरीगुरोगह्वरमाविवेश ॥” पार्व्वती किल गौरीमूर्त्त्या पीठस्थाने कान्यकुब्ज विराजते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ५८ । “गौरी प्रोक्ता कान्यकुब्जे रम्भा तु मलयाचले ॥”) असञ्जातरजःकन्या । (सा तु अष्टवर्षवयस्क- कन्यका । यदुक्तं स्मृतौ । “अष्टवर्षा भवेद् गौरी नववर्षा तु रोहिणी ॥” तथा च महाभारते । १ । २२२ । ४७ । स्त्रीणसिहसं गौरीणां सुवेशानां मुवर्च्चसाम् ॥”) [] हरिद्रा । दारुहरिद्रा । गोरोचना । प्रियङ्गु- वृक्षः । वसुधा । नदीविशेषः । (यथा, महा- भारते । ६ । ९ । २५ । “वस्तुं सुवर्णां गौरीञ्च किम्पुनां सहिरण्व- तीम् ॥” गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । ४९ । “गङ्गा गन्धवती गौरी गन्धर्व्वनगरप्रिया ॥”) वरुणभार्य्या । इति मेदिनी । रे । २८--२९ ॥ सूर्य्यवंशीयप्रसेनजिद्राजभार्य्या । यथा, -- “लेभे प्रसेनजिद्भार्य्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् । अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी वै बाहुदाऽभवत् ॥” इति हरिवंशः ॥ बुद्धशक्तिविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ मञ्जिष्ठा । श्वेतदूर्व्वा । मल्लिका । तुलसी । सुवर्णकदली । आकाशमांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥ रागिणी- विशेषः । सा तु मालवरागपत्नी । तस्या रूपं यथा, सङ्गीतदामोदरे । “आराममध्यगता कुमारिका शारदेन्दुमुख- लक्ष्मीः । राडी दाडिमबीजं दधती कीरानने गौरी ॥” (केषाञ्चित् मते तु इयं कौशिकरागस्य पत्नी । यदुक्तं सङ्गीतदर्पणे रागाध्याये । ३३ । “तोडी स्वाम्बावती गौरी गुणक्री ककुभा तथा । रागिण्यो रागराजस्य कौशिकस्य वराङ्गनाः ॥” केषाञ्चित् मते इयं श्रीरागस्य पत्नी । यदुक्तं तत्रैव रागाध्याये । १४ । “मालश्री त्रिवणी गौरी केदारी मधुमाधवी । ततः पाहाडिका ज्ञेया श्रीरागस्य वराङ्गनाः ॥” अस्या रागवेला तृतीयप्रहरात् परं अर्द्धरात्रा- बधिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-372-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गौरी" आता है (21)
पार्वती हिमालय पर्वत की कन्या, शिव की अर्धांगिनी देवी जो गौरी, दुर्गा आदि अनेक…गिरिजा नगाधिराज हिमालय की कन्या, पार्वती । गौरी । यौ॰— गिरिजाधब गिरिजापति = म…रौद्री रुद्र की पत्नी, गौरी । देवीसुनंदा उमा । गौरीगौला गौरी । पार्वती । गिरिजालोकमाता गौरी । पार्वतीमूलस्थानी गौरीगवरी अंबिका । गौरीभूतमाता गौरीसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैअंबा माता । जननी । माँ । अम्मावृषाकपायी जीवंती । डोडीरंभा केलाभगवती देवीगोरिका दे॰ 'गोराटिका'ब्रह्मचारिणी ब्रह्मचर्य व्रत धारण करनेवाली स्त्रीमालिनी मालिनश्रीराग संगीत में छह रागों में से तीसरा राग, जो संपूर्ण जाति का है और पृथ्वी क…वज्रवाराही बौद्धों के एक जेवी का नाम । पर्या॰—मारीची । त्रिमुखी । वज्रकालिका । वि…रागिनी विदग्धा स्त्रीविशेष—शुक्ल यजुर्वेद वाजसनेय संहिता में रुद्र की भगिनी अंबिका का उल्लेख इस प्रकार …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ना-गौरीसमास: ना + गौरी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गौरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नागौरी 📚ना 📚गौरी ➤ ना (मनुष्य, एक व्यक्ति) + गौरी (गौर ङीष् पार्वती)
संस्कृत: पार्वती, अदृष्टरजस्का · पर्याय: उमा, कात्यायनी, काली, हैमवती, ईश्वरी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ना 📚एक शब्द जिसका प्रयोग अस्वीकृति या निषेध सूचित करने के लिये होता है । न…🟠🔵🟣🟢🟤
गौरी 📚गोरे रंग का स्त्री । पार्वती । गिरिजा । विशेष—इस अर्थ में गौरी शब्द के…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गौरी
बहुत छोटी बालिका (२.६.८) — नग्निका, अनागतार्तवा
पार्वती के नाम (१.१.४५) — उमा, कात्यायनी, काली, हैमवती, ईश्वरी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नागौरी = ना + गौरी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें