🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:54:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाव्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाव्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाव्यः

अर्थ: जहाँ किश्ती या जहाज से जाया जा सके, जिसमें जहाज चलाया जा सके

व्युत्पत्ति: नावा तार्य नौ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाव्यःनाव्यौनाव्याः
द्वितीयानाव्यम्नाव्यौनाव्यान्
तृतीयानाव्येननाव्याभ्याम्नाव्यैः
चतुर्थीनाव्यायनाव्याभ्याम्नाव्येभ्यः
पञ्चमीनाव्यात् / नाव्याद्नाव्याभ्याम्नाव्येभ्यः
षष्ठीनाव्यस्यनाव्ययोःनाव्यानाम्
सप्तमीनाव्येनाव्ययोःनाव्येषु
सम्बोधनहे नाव्यहे नाव्यौहे नाव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाव्य
नाव्य
nāvya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाव से पार करने योग्य जल (1.10.10)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाव्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाव]
१. नूतनता । नवीनता । नयापन ।
२. गहरा जल या नदी आदि जो नौका से पार करने योग्य हो [को॰] ।
नाव्य २ वि॰ [सं॰]
१. नाव से पार करने योग्य ।
२. प्रशंसा योग्य । प्रशंसनीय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नाव्य Nom. P. ˚यति, to wish for a ship, L.
2. नाव्य᳙ mf(आ)n. navigable, accessible by a boat or ship, AV.; MBh. &c.
नाव्य᳙ m. a shipman, sailor, ĀpGṛ.
नाव्य᳙ n. id., Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 18.
3. नाव्य n. (fr. 1. नव) newness, novelty, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाव्य a. [नावा तार्यं नौ-यत्] 1 Accessible by a boat or ship, navigable (as a river &c.); नाव्याः सुप्रतरा नदीः R. 4. 31; नाव्यं पयः केचिदतारिषुर्भुजैः Śi. 12. 76. --2 Praiseworthy. --व्यं Newness, novelty. --व्या Ved. A navigable river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाव्य त्रि० नावा तार्य्यं यत् “वान्तोयि प्रत्यये” पा० आवादेशः । १ नौकयातार्य्ये देशे २ नौतार्य्यनद्यादौ च “नाव्याः सुप्र- तराः नदीः” रघुः । नवस्य भावः ष्यञ् । ३ नूतनत्वे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4050,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाव्यं, त्रि, (नावा तार्य्यम् । नौ + “नौवयो- धर्म्मेति ।” ४ । ४ । ९१ । इति यत् ।) नौका- गम्यदेशादि । इत्यमरः । १ । १० । १० ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३१ । “मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नाव्याः सुप्रतरा नदीः । विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार सः ॥” नवस्य भावः । नव + ष्यञ् ।) नवत्वञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-871-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाव्यःनाव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नू + ण्यत्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाव्यः 📚 ➤ जहाँ किश्ती या जहाज से जाया जा सके, जिसमें जहाज चलाया जा सके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाव्य 📚नूतनता । नवीनता । नयापन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नाव्यः: नू + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें