🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:52:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निकायः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निकायः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकायः

अर्थ: ढेर, संघटन, श्रेणी, समुच्चय, झुण्ड, समूह

संस्कृत: एकधर्मवतां समूहः

व्युत्पत्ति: नि + चि + घञ्, कुत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकायःनिकायौनिकायाः
द्वितीयानिकायम्निकायौनिकायान्
तृतीयानिकायेननिकायाभ्याम्निकायैः
चतुर्थीनिकायायनिकायाभ्याम्निकायेभ्यः
पञ्चमीनिकायात् / निकायाद्निकायाभ्याम्निकायेभ्यः
षष्ठीनिकायस्यनिकाययोःनिकायानाम्
सप्तमीनिकायेनिकाययोःनिकायेषु
सम्बोधनहे निकायहे निकायौहे निकायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकाय
निकाय
nikāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड़ । उ॰— देखि सिंधु हरखाय नकाय चकोर निहारें ।—दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ १९८ ।
२. एक ही मेल की वस्तुओं का ढेर । राशि ।
३. निलय । वासस्थान । घर ।
४. परमात्मा ।
५. शरीर । देह (को॰) ।
६. लक्ष्य (को॰) ।
७. वायु । पवन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-काय m. (√ 1. चि) a heap, an assemblage, a group, class, association (esp. of persons who perform the same duties), Mn.; MBh. &c.
congregation, school, Buddh.
collection (of Buddh. Sūtras, there are 5 MWB. 62, 63)
habitation, dwelling, hiding-place, R. (cf. Pāṇ. iii, 3, 41)
the body, ŚvetUp.
the air, wind, VS. xv, 5 (Mahīdh.)
aim, mark, L.
the Supreme Being, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकायः [नि-चि-घञ् कुत्वम्] 1 A heap, an assemblage, a class, multitude, flock, group in general; Mv. 1. --2 A congregation, school, an association of persons who perform like duties. --3 A house, [] habitation, dwelling-place; काशीनिकायः &c. --4 The body. --5 Aim, butt, mark. --6 The Supreme Being. --7 Ved. Air, wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकाय पु० नि + चि--थञ् कुत्मम् । १ निवासे २ सजातीय- प्राणिसङ्घे ३ लक्ष्ये ४ परमात्मनि मेदि० “तथा देवनिका यानां सेन्द्रणाञ्च दिवौकसाम्” भा० आ० १२३ अ० । “तस्य सर्वनिकायेषु निर्झरेषु गुहासु च” रामा० ४ । ४४ । ३१
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकायः, पुं, (निचीयते इति । नि + चि + “सङ्घे चानौत्तराधर्य्ये ।” ३ । ३ । ४२ । इति घञ् । आदेश्च कः ।) लक्ष्यम् । सधर्म्मिप्राणिसंहतिः । (यथा, महाभारते । १ । १२३ । ४५ । “तथा देवनिकायानां सेन्द्राणाञ्च दिवौकसाम् ॥”) [] संहतानां समुच्चयः । (यथा, श्रीकण्ठचरिते । ६ । १८ । “नीरन्ध्रनिर्यत्सुमनोनिकाय- काषायपट्टप्रणयादशोकः ॥”) निलयः । (यथा, मनुः । १ । ३६ । “एते मनूंस्तु सप्तान्यानसृजन् भूरितेजसः । देवान् देवनिकायांश्च महर्षीं श्चामितौजसः ॥”) परमात्मा । इति मेदिनी । ये, ८७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निकायःनिकाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निकायः 📚 ➤ ढेर, संघटन, श्रेणी, समुच्चय, झुण्ड, समूह
संस्कृत: एकधर्मवतां समूहः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निकाय 📚समूह । झुंड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निकायः: नि + चि + घञ्, कुत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें