🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निक्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निक्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निक्

अर्थ: रात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निश् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. निह् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. निह् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निश् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिक् / निग्निशौनिशः
द्वितीयानिशम्निशौनिशः
तृतीयानिशानिग्भ्याम्निग्भिः
चतुर्थीनिशेनिग्भ्याम्निग्भ्यः
पञ्चमीनिशःनिग्भ्याम्निग्भ्यः
षष्ठीनिशःनिशोःनिशाम्
सप्तमीनिशिनिशोःनिक्षु
सम्बोधनहे निक् / हे निग्हे निशौहे निशः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निश्
निश्
niś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निश् for निस् (q.v.) before च्, छ्.
निश् for निस्, in comp. See p. 542, col. 3.
2. निश् cl. 1. P. नेशति, to meditate upon, be absorbed in meditation, Dhātup. xvii, 73.
3. निश् f. (occurring only in some weak cases as निशि, ˚शस्, ˚शौ, ˚शोस् [and निड्भ्यस्, Pāṇ. vi, 1, 63], for or with निशा, and prob. connected with नक्, नक्त; cf. also द्यु-, महा-) night, Mn.; MBh.; Var.; Śak. &c.
निशि निशि, every night, Mn. iv, 129.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (542,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निश् f. (This word is optionally substituted for निशा in all cases after acc. dual; it has no forms for the first five inflections) 1 Night. --2 Turmeric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निश् स्त्री नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारान् शो--क पृषो० । १ रात्रौ २ हरिद्रायाञ्च निशाशब्दस्य शसादौ भत्वे च वा निश् आदेशः । “विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि” मनुः निशाशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4109,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निक्निश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निश् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | निह् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निक् 📚 ➤ रात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निश् 📚for निस् (q.v.) before च्, छ्🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें