🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:49:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निगालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निगालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निगालः

अर्थ: निगलना, डकारना

संस्कृत: अश्वगलसमीपभागः · पर्याय: गलोद्देश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निगाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निगाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिगालःनिगालौनिगालाः
द्वितीयानिगालम्निगालौनिगालान्
तृतीयानिगालेननिगालाभ्याम्निगालैः
चतुर्थीनिगालायनिगालाभ्याम्निगालेभ्यः
पञ्चमीनिगालात् / निगालाद्निगालाभ्याम्निगालेभ्यः
षष्ठीनिगालस्यनिगालयोःनिगालानाम्
सप्तमीनिगालेनिगालयोःनिगालेषु
सम्बोधनहे निगालहे निगालौहे निगालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निगाल
निगाल
nigāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घोड़े के गले का भाग (2.8.48)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निगाल संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. एक प्रकार का पहाड़ी बाँस जो हिमालय में पैदा होता है । इसे रिंगाल भी कहते हैं ।
२. घोड़े की गरदन ।
३. जंजीर । साँकल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚गाल m. the throat or neck of a horse, Śiś. v, 4, Sch. (cf. 2. गल, नि-गरण)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निग(गा)लः 1 Swallowing, devouring. --2 The throat or neck of a horse; ˚वत् m. a horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगा(ग)ल पु० नि + गॄ--घञ् अप् वा रस्य सः । १ भक्षखे करणे घञ् । २ अश्वगलदेशे अमरः “घण्टागलसमीपस्थो निगालः कीर्त्तितो बुधैः” अश्वशास्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4059,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगालः, पुं, (निगलति भक्षयत्यनेनेति । नि + गल भक्षणे + करणे घञ् ।) अश्वगलोद्देशः । इत्य- गरः । २ । ८ । ४८ ॥ (यथा, अश्ववैद्यके । २ । १४ । “घण्टाबन्धसमीपस्थो निगालः परिकीर्त्तितः । अधस्ताच्च निगालस्य गलमाहुर्मणीषिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निगाल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निगालःनिगाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गल् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निगालः 📚 ➤ निगलना, डकारना
संस्कृत: अश्वगलसमीपभागः · पर्याय: गलोद्देश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निगाल 📚एक प्रकार का पहाड़ी बाँस जो हिमालय में पैदा होता है । इसे रिंगाल भी कह…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निगाल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬