🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निजम्

अर्थ: शुद्ध करना, स्वच्छ करना, पालन करना

संस्कृत: शौचपोषणयोः

अंग्रेज़ी: to wash,to purify,to cleanse,to nourish, to support

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निज् धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. निज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. निज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. निज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — निज् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना, स्वच्छ करना, पालन करना (शौचपोषणयोः)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनिजत् / अनिजद् / अनैक्षीत् / अनैक्षीद्अनिजताम् / अनैक्ताम्अनिजन् / अनैक्षुः
मध्यमअनिजः / अनैक्षीःअनिजतम् / अनैक्तम्अनिजत / अनैक्त
उत्तमअनिजम् / अनैक्षम्अनिजाव / अनैक्ष्वअनिजाम / अनैक्ष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नेनेक्ति · लट् (आत्मने.): नेनिक्ते · लिट्: निनेज · लिट् (आत्मने.): निनिजे · लुट्: नेक्ता · लुट् (आत्मने.): नेक्ता · लृट्: नेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): नेक्ष्यते · लोट्: नेनिक्तात् · लोट् (आत्मने.): नेनिक्ताम् · लङ्: अनेनेक् · लङ् (आत्मने.): अनेनिक्त · विधिलिङ्: नेनिज्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): नेनिजीत · आशीर्लिङ्: निज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): निक्षीष्ट · लुङ्: अनिजत् · लुङ् (आत्मने.): अनिक्त · लृङ्: अनेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नेजन · ण्वुल्: नेजकः · तृच्: नेक्ता · ण्यत्: नेज्यः · तव्य: नेक्तव्यः · अनीयर्: नेजनीयः · क्त: निक्तः · क्तवतु: निक्तवान् · शतृ: नेनिजत्/नेनिजद् · स्य-शतृ: नेक्ष्यन् · शानच्: नेनिजानः · क्त्वा: निक्त्वा · ल्यप्: प्रणिज्य · तुमुन्: नेक्तुम् · णमुल्: नेजम् · घञ्: नेगः · क्तिन्: निक्ति · क्वसु: निनिज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निज्
निज्
nij
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निज् cl. 2. Ā. निङ्क्ते, Dhātup. xxiv, 16; cl. 3. P. Ā. नेनेक्ति, नेनिक्ते (Intens.?; cf. below), Dhātup. xxv, 11 (from the pres. stem only 2. pl. Impv. निनिक्त, RV., p. निजान, ib., निजे = निनिजे, BhP.; pf. निनेज, निनिजे Gr.; fut., नेक्ष्यति, नेक्ता, ib.; aor. अनिजम्, ˚जन्, AV.; अनैक्षीत्, निक्षि, ib.; ind.p. निक्त्वा, Br.; -निज्य, ib.; dat. inf. -निजे, RV.), to wash, cleanse, purify (Ā. one's self), RV.; ŚBr. &c.; to nourish, Dhātup. : Pass. निज्यते, to be washed &c., MBh. : Caus. नेजयति, Br.; aor. अनीनिजत् Gr.: Desid. निनिक्षति Gr.: Intens. नेनेक्ति, नेनिक्ते (cf. above; Pot. नेनिज्यात्, Mn. viii, 396; नेनिजीति, नेनिज्यते Gr.), to wash (one's self).
निज् [cf. Gk. νίζω for νιγ-ζω; Angl.Sax. nicor; Germ. Nix, Nixe.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (546,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निज् {c3c} U. (नेनेक्ति, नेनिक्ते, प्रणेनेक्ति, निक्त) 1 To wash, cleanse, purify; सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरंबराणि Śi. 5. 28. --2 To wash or clean oneself, to be purified (A.). --3 To nourish. WITH निस् to wash, clean, purify; R. 17. 22; Y. 1. 191; Ms. 5. 127.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0620-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निजम्निज् धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: निज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | निज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निजम् 📚 ➤ शुद्ध करना, स्वच्छ करना, पालन करना
संस्कृत: शौचपोषणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निज् 📚cl. 2. Ā. निङ्क्ते, Dhātup. xxiv, 16; cl. 3. P. Ā. नेनेक्ति, नेनिक्ते …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें