🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:05:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निदाघः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निदाघः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निदाघः

अर्थ: ताप, गर्मी

संस्कृत: ग्रीष्मऋतुः, प्रस्वेदहेतोस्तापः · पर्याय: ऊष्मक, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप

व्युत्पत्ति: नितरां दह्यते अत्र- नि + दह् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निदाघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दाघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + दघ् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निदाघ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिदाघःनिदाघौनिदाघाः
द्वितीयानिदाघम्निदाघौनिदाघान्
तृतीयानिदाघेननिदाघाभ्याम्निदाघैः
चतुर्थीनिदाघायनिदाघाभ्याम्निदाघेभ्यः
पञ्चमीनिदाघात् / निदाघाद्निदाघाभ्याम्निदाघेभ्यः
षष्ठीनिदाघस्यनिदाघयोःनिदाघानाम्
सप्तमीनिदाघेनिदाघयोःनिदाघेषु
सम्बोधनहे निदाघहे निदाघौहे निदाघाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निदाघ
निदाघ
nidāgha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निदाघ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गरमी । ताप ।
२. धुप । घाम ।
३. ग्रीष्मकाल । गरमी ।
४. प्रस्वेद । पसीना (को॰) ।
५. पुलस्त्य ऋषि का एक पुत्र (विष्णुपुराण) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚दाघ m. (g. न्यङ्क्व्-आदि) heat, warmth, the hot season (May and June), summer, ŚBr.; MBh. &c.
internal heat, Ṛt. i, 4
sweat, perspiration, L.
N. of a man (pl. of his descendants g. उपकादि)
of a son of Pulastya, VP.
नि-दाघ See नि-दह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निदाघः [नि-दह्-आधारे घञ् न्यंक्वादि कुत्वं] 1 Heat, warmth. --2 The hot season, summer (the months of ज्येष्ठ and आषाढ); निदाघमिहिरज्वालाशतैः Bv. 1. 16; निदाघकालः समुपागतः प्रिये Rs. 1. 1; Pt. 1. 104; Ku. 7. 84. --3 Sweat, perspiration. --4 The water of perspiration. --Comp. --करः the sun. --कालः summer. --सिंधुः a river in hot season, (nearly dry).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निदाघ पु० नितरां दह्यतेऽत्र नि + दह--आधारे घञ् न्थङ्क्वादि० कुत्वम् । १ उष्णे २ घर्मे ३ घर्मकाले ज्यैष्ठा- षाढमासयोः ४ घर्मजले च मेदि० । ऋतुसंहारे १ म सर्गे निदाघकाले वर्ण्याः पदार्था भङ्ग्या प्रदर्शितास्तत्रैव दृश्याः । पुलस्त्यपुत्रे ऋभुपत्नीजाते ५ ऋषिभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4065,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निदाघः, पुं, (नितरां दह्यतेऽत्र अनेन वा । नि + दह + घञ् । न्यङ्क्वादित्वात् कुत्वम् ।) ग्रीष्म- कालः । (यथा, रघुः । १० । ८३ । “ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जह्रुर्निदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥”) उष्णः । घर्म्मः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ३२ । “रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा । अभिपेदे निदाघार्त्ता व्यालीव मलयद्रुमम् ॥”) निदाघे वर्णनीयानि यथा । पाटलपुष्पम् १ ग्नल्लिकापुष्पम् २ तापः ३ सरः ४ पथिकशोषः ५ वायुः ६ सेकः ७ शक्तुः ८ प्रपा ९ स्त्री १० मृग- तृष्णा ११ आम्रादिफलपाकः १२ । इति कवि- कल्पलता ॥ (“ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रुक्षा अति- मात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः सूर्य्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्या- ल्लघुत्वाद्वैशद्याच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातवर्षेरितो वाति- कान् व्यार्धान् जनयति ॥” इति सुश्रुते सूत्र- स्थाने षष्ठेऽध्याये ॥ “निदाघोपचितञ्चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् । निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः । नदीजलं रुक्षमुष्णमुदमन्थं तथातपम् ॥ व्यायामञ्च दिवास्वप्नं व्यवायञ्चात्र वर्ज्जयेत् ॥” इति चोत्तरतन्त्रे चतुःषष्टितमेऽध्याये सुश्रुते नोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-880-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निदाघःनिदाघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दाघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + दघ् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निदाघः 📚 ➤ ताप, गर्मी
संस्कृत: ग्रीष्मऋतुः, प्रस्वेदहेतोस्तापः · पर्याय: ऊष्मक, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निदाघ 📚गरमी । ताप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निदाघ
ग्रीष्म के नाम (१.४.२०) — ग्रीष्म, ऊष्मक, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप
पसीना (१.७.३५) — घर्म, स्वेद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬