🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:13:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियती

अर्थ: नियंत्रण, प्रतिबन्ध

संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः · पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, विधि

व्युत्पत्ति: नि + यम् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नियति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. नियति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. यती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ
  4. नियति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. यति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + यम् + क्तिन्
  6. यति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + यम् + क्तिन्
  7. यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ
  8. यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नियति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियतिःनियतीनियतयः
द्वितीयानियतिम्नियतीनियतीः
तृतीयानियत्यानियतिभ्याम्नियतिभिः
चतुर्थीनियतये / नियत्यैनियतिभ्याम्नियतिभ्यः
पञ्चमीनियतेः / नियत्याःनियतिभ्याम्नियतिभ्यः
षष्ठीनियतेः / नियत्याःनियत्योःनियतीनाम्
सप्तमीनियतौ / नियत्याम्नियत्योःनियतिषु
सम्बोधनहे नियतेहे नियतीहे नियतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नियति
नियति
niyati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नियत होने का भाव । बंधेज । बद्ब होने का भाव ।
२. ठहराव । स्थिरता । मुकर्ररी ।
३. भाग्य । दैव । अदृष्ट ।
४. बँधी हुई बात । अवश्य होनेवाली बात ।
५. पूर्वकृत कर्म का परिणाम जिसका होना निश्चित होता है ।
६. आत्मसंयम (को॰) ।
७. जड़ । प्रकृति (जैन) । यौ॰—नियतिनटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚यति f. the fixed order of things, necessity, destiny, fate, ŚāṅkhBr.; ŚvetUp.; MBh. &c. (sometimes personified as a goddess, Niyati and Āyati being regarded as daughters of Meru and wives of Dhātṛ and Vidhātṛ, BhP.; VP.)
restraint, restriction
religious duty or obligation
self-command, self-restraint, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियतिः f. 1 Restraint, restriction. --2 Destiny, fate, luck, fortune (good or bad); नियतिबलान्नु Dk.; नियतेर्नियोगात् Śi. 4. 34; Ki. 2. 12, 4. 21. --3 A religious duty or obligation. --4 Self-command, self-restraint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियति स्त्री नियम्यतेऽनया नि + यम--करणे क्तिन् । १ भाग्ये दैवे अमरः “नियतिं लोक इवानुरुध्यते” किरा० । “आसादितस्य तमसा नियतेर्नियोगात्” माघः “निय- तिकृतनियमरहिताम्” काव्यप्र० । २ ईश्वरेच्छाभेदे अवि- द्यायाम् । “महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त! चोच्यते” पुराणा- न्तरम् । करणे क्तिच् ङीप् । दुर्मायां देव्यां स्त्री “ऋतिः संस्मरणाद्देवी नियती च नियामतः” देवीपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4076,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियतिः, स्त्री, (नियम्यते आत्मा अनयेति । नि + यम + करणे क्तिन् ।) भाग्यम् । दैवम् । इत्य- मरः । १ । ४ । २८ ॥ (यथा, माघे । ४ । ३४ । “आसादितस्य तमसा नियतेर्नियोगा- दाकाङ्क्षतः पुनरपक्रमणेन कालम् ॥”) नियमः । इति मेदिनी । ते, १२० ॥ (चतु- र्द्दशधारिणीदेवयोषिद्गणानामन्यतमा । इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियति" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियतीनियति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: नियति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | यती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियती 📚 ➤ नियंत्रण, प्रतिबन्ध
संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः · पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, विधि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नियति 📚नियत होने का भाव । बंधेज । बद्ब होने का भाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नियति
भाग्य के नाम (१.४.२९) — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, विधि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें