🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निरतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निरतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निरतः

अर्थ: किसी कार्य में लगा हुआ या रुचि रखने वाला

व्युत्पत्ति: नि+रम्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निरत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरतःनिरतौनिरताः
द्वितीयानिरतम्निरतौनिरतान्
तृतीयानिरतेननिरताभ्याम्निरतैः
चतुर्थीनिरतायनिरताभ्याम्निरतेभ्यः
पञ्चमीनिरतात् / निरताद्निरताभ्याम्निरतेभ्यः
षष्ठीनिरतस्यनिरतयोःनिरतानाम्
सप्तमीनिरतेनिरतयोःनिरतेषु
सम्बोधनहे निरतहे निरतौहे निरताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निरत
निरत
nirata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरत १ वि॰ [सं॰]
१. किसी काम में लगा हुआ । तप्पर । लीन । यशगूल ।
२. प्रसन्न (को॰) ।
३. विश्रांत (को॰) ।
निरत पु † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नृत्य] दे॰ नृत्य । उ॰—बिन पग नटरा निरत करत हैं, बिन कर बाजै ताल ।—घरम॰, पृ॰ ५९ ।
निरत पु ३ अव्य [हिं॰] लगातार । अनवरत ।
निरत पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ निरति] दे॰ निरति । उ॰—अध ऊरध बिच सुरति समानी । निरखा सब्द निरत अलगानी ।—घट॰ पृ॰ १०८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-रत , ˚ति. See नि-रम्.
नि-˚रत mfn. pleased, satisfied, delighting in, attached or devoted to, quite intent upon, deeply engaged in or occupied with (loc. instr. or comp.), Mn.; Var.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निरत a. 1 Engaged or interested in. --2 Devoted to, fond of, attached to; वनवासनिरतः K. 157; मृगया˚ &c. --3 Pleased, delighted. {4} Rested, ceased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0630-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरतं, त्रि, (नि + रम + क्तः ।) नियुक्तम् । यथा । दानरत्नाकरे देवलः । “एकां शाखां सकल्पां वा षड्भिरङ्गैरधीत्य च । षट्कर्म्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्म्मवित् ॥” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निरतःनिरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निरतः 📚 ➤ किसी कार्य में लगा हुआ या रुचि रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निरत 📚किसी काम में लगा हुआ । तप्पर । लीन । यशगूल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निरतः: नि+रम्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें