🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:41:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निरपेछ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निरपे+छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निरपे

अर्थ: स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to talk,to speak, to articulate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रप (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  2. रप (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  3. रपा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  4. रप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  5. रप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  6. रपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  7. रपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
  8. निरप (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारपःरपौरपाः
द्वितीयारपम्रपौरपान्
तृतीयारपेणरपाभ्याम्रपैः
चतुर्थीरपायरपाभ्याम्रपेभ्यः
पञ्चमीरपात् / रपाद्रपाभ्याम्रपेभ्यः
षष्ठीरपस्यरपयोःरपाणाम्
सप्तमीरपेरपयोःरपेषु
सम्बोधनहे रपहे रपौहे रपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रप् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरपतिरपतःरपन्ति
मध्यमरपसिरपथःरपथ
उत्तमरपामिरपावःरपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रपति · लिट्: रराप · लुट्: रपिता · लृट्: रपिष्यति · लोट्: रपतात् · लङ्: अरपत् · विधिलिङ्: रपेत् · आशीर्लिङ्: रप्यात् · लुङ्: अरपीत् · लृङ्: अरपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रपण · ण्वुल्: रापकः · तृच्: रपिता · ण्यत्: राप्यः · तव्य: रपितव्यः · अनीयर्: रपणीयः · क्त: रपितः · क्तवतु: रपितवान् · शतृ: रपन् · स्य-शतृ: रपिष्यन् · क्त्वा: रपित्वा · ल्यप्: प्ररप्य · तुमुन्: रपितुम् · णमुल्: रापम् · घञ्: रापः · क्तिन्: रप्ति · क्वसु: रेपिवान्

छ

अर्थ: छो- ड, क वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछःछौछाः
द्वितीयाछम्छौछान्
तृतीयाछेनछाभ्याम्छैः
चतुर्थीछायछाभ्याम्छेभ्यः
पञ्चमीछात् / छाद्छाभ्याम्छेभ्यः
षष्ठीछस्यछयोःछानाम्
सप्तमीछेछयोःछेषु
सम्बोधनहे छहे छौहे छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रप
रप
rapa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रप व्यक्तवाक्ये भ्वा० प० सक० सेट् । रपति अरापीत् अरपीत् रराप रेपतुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4792,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रप, वदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) रपति । वदः कथनम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-094-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निरपेरप (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: रप (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच् | रपा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + रप् + अच्
छछ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निरपे 📚 ➤ स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

छ 📚 ➤ छो- ड, क वा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रप 📚व्यक्तवाक्ये भ्वा० प० सक० सेट् । रपति अरापीत् अरपीत् रराप रेपतुः🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निरपे: नि + रप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬