🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीरजाः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीरजाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीरजाः

अर्थ: धूल से मुक्त

व्युत्पत्ति: निर्-रज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीरजस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नीरजस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नीरजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. नीरजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. नीरज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. नीरजा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. नीरज (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीरजस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीरजाःनीरजसौनीरजसः
द्वितीयानीरजसम्नीरजसौनीरजसः
तृतीयानीरजसानीरजोभ्याम्नीरजोभिः
चतुर्थीनीरजसेनीरजोभ्याम्नीरजोभ्यः
पञ्चमीनीरजसःनीरजोभ्याम्नीरजोभ्यः
षष्ठीनीरजसःनीरजसोःनीरजसाम्
सप्तमीनीरजसिनीरजसोःनीरजस्सु / नीरजःसु
सम्बोधनहे नीरजःहे नीरजसौहे नीरजसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीरजस्
नीरजस्
nīrajas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नी—रजस् mfn. = prec. mfn., R.
having no pollen, L.
नी—रजस् f. a woman not menstruating, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरजस् त्रि० निर्गतं रजो घूलिः परागः स्त्रीरजः रजो गुणो वा यस्य प्रा० ब० वा कप् रलोपे दीर्घः । १ निर्धू- लिदेशे “नीरजीकारितक्ष्माम्” भट्टिः अभूततद्भावे च्वौ- स्लोपः । “स्वोत्तरीयैरकुर्वन्तनीरजस्कं महीतलम्” ८ अ० । २ परागशून्ये ३ पुष्पादौ रजोगुणकार्य- रागादिशून्ये “नीरजस्तमता सत्वशुद्धिर्निस्पृहताशयः” याज्ञ० “नीरजस्के सदानन्दे पदे चाहं निवेशितः” प्रबोध० । “वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का महीकृता” मार्क० पु० १ अ० । ४ गतार्त्तवायां स्त्रियां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीरजाःनीरजस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नीरजस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नीरजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीरजाः 📚 ➤ धूल से मुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीरजस् 📚mfn. = prec. mfn., R🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नीरजस् = नी + रजस् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें