🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीलाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीलाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीलाय

अर्थ: नीला, गहरा नीला

संस्कृत: विशेषनिधिः, कृष्णवर्णः · पर्याय: पद्म, शङ्ख, महापद्म, मकर, कच्छप

व्युत्पत्ति: नील्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नील (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — निस् + ली + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — निस् + ला + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  4. लाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + ला + घञ्
  5. लाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + ली + अच्
  6. नील (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नील (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीलःनीलौनीलाः
द्वितीयानीलम्नीलौनीलान्
तृतीयानीलेननीलाभ्याम्नीलैः
चतुर्थीनीलायनीलाभ्याम्नीलेभ्यः
पञ्चमीनीलात् / नीलाद्नीलाभ्याम्नीलेभ्यः
षष्ठीनीलस्यनीलयोःनीलानाम्
सप्तमीनीलेनीलयोःनीलेषु
सम्बोधनहे नीलहे नीलौहे नीलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नील
नील
nīla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (1.1.87) महापद्म · पद्म · शंख · मकर · कच्छप · मुकुन्द · कुन्द · खर्व
काले रंग के नाम (1.5.15) कृष्ण · असित · श्याम · काल · श्यामल · मेचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नील mf(आ or ई; cf. Pāṇ. iv, 1, 42, Vārtt., Vām. v, 2, 48)n. of a dark colour, (esp.) d˚-blue or d˚-green or black, RV. &c. &c.
dyed with indigo, Pāṇ. iv, 2, 2, Vārtt. 2, Pat.
नील m. the sapphire, L. (with मणि, R. iii, 58, 26)
the Indian fig-tree (= वट), L.
= नील-वृक्ष, L.
a species of bird the blue or hill Maina, L.
an ox or bull of a dark colour, L.
one of the 9 Nidhis or divine treasures of Kubera, L.
N. of a man g. तिकादि
of the prince of Māhiṣmatī, MBh.
of a son of Yadu, Hariv.
of a son of Aja-mīḍha, BhP.
of a son of Bhuvana-rāja, Rājat.
of an historian of Kaśmīra, ib.
of sev. authors (also -भट्ट), Cat.
N. of Mañjuśrī, L.
of a Nāga, MBh.; Rājat.
of one of the monkey-chiefs attending on Rāma (said to be a son of Agni), MBh.; R. &c.
the mountain Nīla or the blue m˚ (immediately north of Ilāvṛta or the central division; cf. नीलाद्रि), MBh.; Hariv.; Pur.
नील n. dark (the colour), darkness, TS.; KauṣUp.
any dark substance, ŚBr.; ChUp.
= ताली-पत्त्र and तालीश, L.
indigo, Yājñ. iii, 38
black salt, L.
blue vitriol, L.
antimony, L.
poison, L.
a partic. position in dancing, L.
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नील a. (ला-ली f.; the former in relation to clothes &c., the latter in relation to animals, plants &c.) 1 Blue, dark-blue; नीलस्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः U. 1. 33. --2 Dyed with indigo. --लः 1 The dark-blue or black colour. --2 Sapphire. --3 The Indian fig-tree. --4 N. of a monkey-chief in the army of Rāma. --5 ‘The blue mountain’, N. of one of the principal ranges of mountains. --6 A kind of bird, the blue Mainā. --7 An ox of a dark-blue colour. --8 One of the nine treasures of Kubera; see नवनिधि. --9 A mark. --10 An auspicious sound or proclamation. --ला 1 The indigo plant. --2 A Rāgiṇī. --ले f. du. 1 The two arteries in front of the neck. --2 A black and blue mark on the skin; (for other senses see नीली.) --लं 1 Black-salt. --2 Blue vitriol. --3 Antimony. --4 Poison. --5 Indigo, indigo dye. --6 Darkness. --Comp. --अक्षः a goose. --अंगः the Sārasa bird. --अंजनं {1} antimony. {2} blue vitriol. --अंजना, --अंजसा lightning. --अब्जं, --अंबुजं, --अंबुजन्मन् n., उत्पलं the blue lotus. --अभ्रः a dark cloud. --अंबर a. dressed in dark blue clothes. --(रः) {1} a demon. goblin. {2} the planet Saturn. {3} an epithet of Balarāma. --अरुणः [] early dawn, the first dawn of day. --अश्मन् m. a sapphire. --उपलः the blue stone, lapis lazuli. --कंठः {1} a peacock; Māl. 9. 30; Me. 79. {2} an epithet of Śiva. {3} a kind of gallinule. {4} a blue-necked jay. {5} a wag-tail. {6} a sparrow. {7} a bee. --(ठं) a radish. ˚अक्ष = रुद्राक्ष q. v. --केशी the indigo plant. --ग्रीवः an epithet of Śiva. --छदः {1} the date-tree. {2} an epithet of Garuḍa. --जं blue steel. --तरुः the cocoanut tree. --तालः, --ध्वजः the Tamāla tree. --पंकः, --कं darkness. --पटलं {1} a dark mass, a black coating or covering. {2} a dark film over the eye of a blind man; Pt. 5. --पत्रः the pomegranate tree. (--त्रं) --पद्मं the blue water-lily. --पिच्छः a falcon. --पुष्पिका {1} the indigo plant. {2} linseed. --भः {1} the moon. {2} a cloud. {3} a bee. --मणिः, --रत्नं {1} the sapphire; नेपथ्योचितनीलरत्नं Gīt. 5; Bv. 2. 42. {2} an epithet of Kṛṣṇa; also नीलमाधवः. --मीलिकः a fire-fly. --मृत्तिका {1} iron pyrites. {2} black earth. --राजिः f. a line of darkness, dark mass, thick darkness,; निशाशशांकक्षतनीलराजयः Rs. 1. 2. --लोहित a. dark-blue, purple. --(तः) {1} a purple colour. {2} an epithet of Śiva; Ś. 7. 35; Ku. 2. 57. --वर्ण a. dark-blue, bluish. --(र्णं) a radish. --वसन, --वासस् a. dressed in darkblue clothes; see नीलांबर. --वृंतकं cotton.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नील पु० नील--अच । स्वनामख्याते वर्णे १ श्यामवर्णे २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ पर्वतभेदे ४ वानरभेदे च मेदि० । ५ नील्यो- षधौ ६ निधिभेदे ७ लाञ्छने च पु० हेमच० । ८ मङ्ग[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१]- लघोषे त्रिका० ९ वटवृक्षे राजनि० । नीलपर्वतश्च रम्य- कवर्षस्य सीमापर्वतः यथोक्तं भाग० ५१६९ श्लो० “उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवानिति त्रयो- रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्माणां मर्य्यादागिरयः प्रा- [] गायता उभयतः क्षारोदाबधयोद्विसाहस्रवृथव एकै- कशः पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तरोत्तरेण दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति” । भारतवर्षदक्षिणस्थे स्वनामख्याते १० गिरौ च ११ इन्द्रनीलमणौ शनितुष्ट्यर्थं धार्ये देये च मणिभेदे । तस्योत्पत्त्यादिपरीक्षा गरुडपु० उक्ता यथा “तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्रव्यालूनबाललवनीकुसुम प्रवाले । देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तं प्रोत्फुल्ल नीरजसमद्युति नेत्रयुग्मम् । तत्प्रत्ययादुभयशोभन वीचीभासा विस्तारिणी ऊलनिधेरुपकच्छभूमिः । प्रोद्- भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखा सान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवती विभाति । तत्रासिताब्जहलभृद्वसनासिभृङ्गशार्ङ्गायु- धाभहरकण्ठकलायपुष्पैः । शुक्लेतरैश्च कुसुमैर्गिरि कर्णिकायास्तस्मिन् भवन्ति मणयः सदृशावभामः । अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातुरम्बुत्विषः शिखिगल प्रतिमास्तथान्ये । नीलीरसप्रभवबुद्वुदभाश्च केचित् केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः । एकप्रकारा विस्पष्ट तर्णशोभावभासिनः । जायन्ते मणयस्तस्मिन्निन्द्रनीला महागुणाः । मृत्पाषाणशिलावज्रकर्कराभाससंयुताः । अव्भ्रिकापटलच्छाया वर्णदोषैश्च दूषिताः । तत एव हि जायन्ते मणयस्तत्र भूरयः । शास्त्रसम्बोधित धियस्तान् प्रशंसन्ति सूरयः । धार्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्म- रागमणेर्गुणाः । धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानवः । यथा च पद्मरागाणां जातु कर्तृभयं भवेत् । इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः । परीक्षाप्रत्ययै- र्यौश्च पद्मरागः परीक्ष्यते । तएव प्रत्यया दृष्टा इन्द्र- नीलमणेरपि । यावन्तञ्च क्रमेदग्निं पद्मरागः प्रयो- गतः । इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् क्रमेत सुमहत्तरम् । तथापि न परीक्षार्थं गुणानामतिवृद्धये । मणिरग्नौ समाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन । मग्निमात्राऽपरिज्ञाने दाहदोषैश्च दूषितः । सोऽनर्थाय भवेद्भर्तुः कर्तुः का- रयितुस्तथा । श्यामोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैः सवैदूर्य्याः । कथिता विजातय इमे सदृशा मणि- नेन्द्रनीलेन । गुरुभावकठिनभानाश्चैतेषां नित्यमेव विज्ञेयाः । काचाद्यायावदुत्तरविवर्द्धमाना विशेषेण । इन्द्रनीलो यदा कश्चित् विभर्त्ति ताम्रवर्णताम् । रक्ष- णीयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलाबुभौ । यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा । तदिन्द्रनीलमित्याहुर्म- हार्धं भुवि दुर्लभम् । यस्तु वर्णस्य भूयस्वात् क्षीरे शत [] गुणे स्थितः । नीलतां तन्नयेत् सर्वं महानीलः स उच्यते । यत् पद्मरागस्य महागुणस्य मूल्यं भवेन्माष समुन्मितस्य । तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम्” १२ नागभेदे पु० “नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशवलौ तथा” भा० आ० ३५ अ० । क्रोधवशगणांशजाते द्वापर- युगीये १३ नृपभेदे “गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्! प्रकीर्त्तितः । ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नरा- धिपाः” इत्युप्रक्रमे “क्रथोविक्षित्रः सुरथः श्रीमान् नीलश्च भूमिपः” भा० आ० ६७० उक्तम् । १४ अजमीढस्य नील्यपरनाम्न्यां नीलिन्यां जाते पुत्रभेदे “अजमीढस्य नीलिनी नाम षत्नी तस्यां नीलनंज्ञः पुत्रोऽभवत्” विष्णुपु० ४ अंशे १९ अ० । अजमीढस्य १५ पत्नीभेदे स्त्री ङीप् । “अजमीढस्य पत्न्यस्तु तिस्रो वै यशसान्विता । नीली च केशिनी चैव धूमिनी च वराङ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नील" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीलायनील (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — निस् + ली + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — निस् + ला + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीलाय 📚 ➤ नीला, गहरा नीला
संस्कृत: विशेषनिधिः, कृष्णवर्णः · पर्याय: पद्म, शङ्ख, महापद्म, मकर, कच्छप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नील 📚नीले रंग का । गहरे आसमानी रंग का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नील
रक्त (३.३.८७) — अनुरक्त
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (१.१.८७) — महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, खर्व

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नीलाय: नील्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें