🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:18:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीहारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीहारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीहारः

अर्थ: कुहरा, धुंध

संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय

व्युत्पत्ति: नि+हृ+घञ्, पूर्वदीर्घः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीहारःनीहारौनीहाराः
द्वितीयानीहारम्नीहारौनीहारान्
तृतीयानीहारेणनीहाराभ्याम्नीहारैः
चतुर्थीनीहारायनीहाराभ्याम्नीहारेभ्यः
पञ्चमीनीहारात् / नीहाराद्नीहाराभ्याम्नीहारेभ्यः
षष्ठीनीहारस्यनीहारयोःनीहाराणाम्
सप्तमीनीहारेनीहारयोःनीहारेषु
सम्बोधनहे नीहारहे नीहारौहे नीहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीहार
नीहार
nīhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुहरा ।
२. पाला । हिम । तुषारक । बर्फ ।
३. बाहर करना । रीता करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नी—हार m. (once n.) mist, fog, hoar-frost, heavy dew, RV. &c. &c. (cf. नि-हार under नि-हृ)
evacuation (cf. निर्-ह्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीहारः [नि-हृ कर्मणि घञ् दीर्घः] 1 Fog, mist; R. 7. 60; Y. 1. 150; Ms. 4. 113. --2 Hoar-frost, heavy dew. --3 Evacuation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि(नी)हार न० निह्नियते नि + हृ--कर्मणि घञ् वा दीर्घः । ह्रस्वमध्यः । १ हिमे शब्दरत्ना० । दीर्घमध्यः । तत्रार्थे अमरः २ कुज्झटिकायां कुल्लू० “नीहारे वाणशब्दे च सन्ध्ययोरेव चोभयोः” मनुः । “नीहारः कुज्झटिका” कुल्लूकः स च अनीभूतं शिशिरं (वरफ) इति ख्यातं कुज्झटिका च “नीहारमग्नो दिनपूर्वभागः” रघुः “एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत् प्रभुः” भा० आ० ६० अ० । मत्स्यगन्धयोक्तः पराशरः कुज्झटिकारूपं नीहारं सृष्टवानिति प्रसिद्धम् ।
नीहार पु० निह्रियते नि + हृ--कर्मणि घञ दीर्घः । घनीभूते १ शिशिरे २ हिमे च अमरः “नीहारजालमलिनाः पुनरु- क्तसान्द्राः” माघः वृ० र० टीकोक्ते त्रयोविंशतिरगणात्मके २ दण्डकभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4125,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीहारः, पुं, (निर्ह्रियते इति । नि + हृ + घञ् । उपसर्गस्य घञीति दीर्घत्वम् ।) घनीभूतशिशि- रम् । तत्पर्य्यायः । अवश्यायः २ तुषारः ३ तुहिनम् ४ हिमम् ५ प्रालेयम् ६ महिका ७ । इत्यमरः । १ । ३ । १८ ॥ खजलम् ८ निशा- जलम् ९ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ निहारः १० मिहिका ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । २२८ । २ । “खाण्डवञ्च वनं सर्व्वं पाण्डवो बहुभिः शरैः । प्राच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥”) अस्य गुणः । कफवायुवर्द्धकत्वम् । इति राज- वल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-918-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीहारःनीहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीहारः 📚 ➤ कुहरा, धुंध
संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीहार 📚कुहरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीहार
ओस/पाले के नाम (१.३.२०) — अवश्याय, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका, बर्फ़, हिमसंहति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नीहार = नी + हार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • नीहारः: नि+हृ+घञ्, पूर्वदीर्घः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬