🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नुखाट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नु+खाट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नु

अर्थ: प्रश्नवाचकता का द्योतक तथा 'सन्देह' एवं 'अनिश्चयात्मकता' प्रकट करने वाला अव्य .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

खाट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (= खट्टि) a bier, cot or bedstead on which dead bodies are conveyed to the pyre, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाटःखाटौखाटाः
द्वितीयाखाटम्खाटौखाटान्
तृतीयाखाटेनखाटाभ्याम्खाटैः
चतुर्थीखाटायखाटाभ्याम्खाटेभ्यः
पञ्चमीखाटात् / खाटाद्खाटाभ्याम्खाटेभ्यः
षष्ठीखाटस्यखाटयोःखाटानाम्
सप्तमीखाटेखाटयोःखाटेषु
सम्बोधनहे खाटहे खाटौहे खाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नु
नु
nu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'नु' — प्रश्न, विकल्प (3.3.263)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नु अव्य॰ [सं॰] विकल्प, संदेह, वितर्क, अनिश्चय आदि अर्थों में प्रयुक्त अव्यय । किं के साथ प्रयुक्त होने पर यह सँभावना, निश्चयादि अर्थ व्यक्त करता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नु ind. (in RV. also नू; esp. at the beginning of a verse, where often = नु + उ), now, still, just, at once
so now, now then, RV.; AV.; Br.; Up.
indeed, certainly, surely, RV. &c. &c.
cf. Pāṇ. iii, 2, 121, Sch. (often connected with other particles, esp. with negatives, e.g. नहि नु, ‘by no means’, नकिर् नु, ‘no one or nothing at all’, मा नु, ‘in order that surely not’; often also घ नु, ह नु, इन् नु, नु कम् &c. [नू चित्, either ‘for ever, evermore; at once, forthwith’ or ‘never, never more’; so also नू alone, RV. vii, 100, 1]; with relat. = -cunque or -soever; sometimes it lays stress upon a preceding word, esp. an interr. pronoun or particle, and is then often connected with खलु, RV. &c. &c.; it is also employed in questions, esp. in sentences of two or more clauses [cf. Pāṇ. viii, 2, 98, Kāś.] where नु is either always repeated [Śak. vi, 9] or omitted in the first place [ib. i, 8] or in the second place and further replaced by स्विद्, यदि वा &c., and strengthened by वा, अथ वा &c.)
नु [cf. 1. नव, नूतन, नूनम्; Zd. nū; Gk. νύ, νῦν; Lat. nun-c; Germ. nu, nun; Angl.Sax. nu, nū; Eng. now.]
2. नु m. a weapon, L.
time, L.
3. नु cl. 1. Ā. नवते (नौति with अप), to go, Naigh. ii, 14 : Caus. नावयति, to move from the place, remove, ṢaḍvBr.
4. नु or नू cl. 2. 6. P. (Dhāt. xxiv, 26; xxviii, 104) नौति, नुवति, (pres. also नवते, ˚ति, RV. &c.; p. P. नुवत्, नवत्, Ā. नवमान, RV.; pf. नुनाव, Kāv.; aor. अनूनोत्, अनूषि, ˚षत, अनविष्ट, RV.; अनौषित्, अनावित्, अनुवीत् Gr.; fut. नविष्यति, नुव्˚; नविता, नुव्˚, ib.; ind.p. -नुत्य, -नावम्, Br.; inf. नवितुम्, v.l. नुव्˚, Bhaṭṭ.), to sound, shout, exult; praise, commend, RV. &c. &c.: Pass. नूयते, MBh. &c.: Caus. नावयति aor. अनूनवत् Gr.: Desid. नुनूषति, ib.; Desid. of Caus. नुनावयिषति, ib. : Intens. नोनवीति, नोनुमस् (impf. अनोनवुर्, Subj. नवीनोत्; pf. नोनाव, नोनुवुर्, RV.; नोनूयते, नोनोति Gr.), to sound loudly, roar, thunder, RV.
5. नु m. praise, eulogium, L.
6. नु Caus. नावयति, to cause to be drawn into the nose, Car. (cf. 3. नव).
7. नु (ifc.) = नौ, a ship, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नु ind. 1 A particle having an interrogative force and implying some ‘doubt’, or ‘uncertainty’; स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु Ś. 6. 9; अस्तशैलगहनं नु विवस्वानाविवेश जलधिं नु महीं नु Ki. 9. 7; 5. 1; 8. 53, 9. 15, 54; 13. 4; Ku. 1. 46; Śi. 10. 14; Ś. 2. 9. --2 It is very often compounded with the interrogative pronoun and its derivatives in the sense of ‘possibly’, ‘indeed’; किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदितोऽथवा Māl. 1. 17; कथंनु [] गुणवद्विंदेयं कलत्रं Dk; see किंनु also. --3 Ved. Now, even now. --4 Now therefore, now then, therefore. --5 Like, as. --6 Quickly. --7 From this time forward.
नु {c2c} P. (नौति, प्रणौति; नुत; caus. नावयति; desid. नुनूषति) 1 To praise, extol, commend; सरस्वती तन्मिथुनं नुनाव Ku. 7. 90; Bk. 14. 112; see नू. --2 To roar, cry. --3 To sound, shout. II. {c1c} A. (नवते) To go.
नुः f. Praise. --m. 1 A weapon. --2 Time.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नु अव्य० नुदति नौति वा नुद--नु--वा मित० डु । १ विकल्पे २ अनुनये ३ अतीते ४ प्रश्ने ५ हेतौ ६ वितर्के ७ अपमाने ८ आदेशे ९ अनुतापे च मेदि० “क्षालितं नु गमितं नु बधू- नाम्” माघः अयञ्चात्रोत्पेक्षाद्योतकः । क्वचित् संशया- लङ्कारद्योतकश्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नु, व्य, (नौति नुदति वा । नु नुद वा + यथा- यथं कर्त्तर्य्यादिषु मितद्र्वादित्वात् डुः ।) वितर्कः । (यथा, शाकुन्तले । १ । “निष्कम्पचामरशिखाश्च्युतकर्णभङ्गाः धावन्ति वर्त्मनि तरन्ति नु वाजिनस्ते ॥”) अपमानः । विकरपः । (यथा, महाभारते । ५ । १७५ । ३ । “किं नु गर्हाम्यथात्मानमथ भीष्मं दुरासदम् ॥”) अनुनयः । अतीतः । प्रश्वः । (यथा, महा- भारते । ३ । ६३ । १२ । “कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्षितः ॥”) हेतुः । अपदेशः । इति मेदिनी । अव्यये, ४१ ॥
नुः, पुं, अनुस्वारः । इति वोपदेवः । यथा, -- “नुवी पूर्व्वेण सम्बद्धौ मुन्यौ तु परगामिनौ ।” इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-918-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नुअव्ययम् 📚
खाटखाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खट् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नु 📚 ➤ प्रश्नवाचकता का द्योतक तथा 'सन्देह' एवं 'अनिश्चयात्मकता' प्रकट करने वाला अव्य .

खाट 📚 ➤ चारापाई । पलैगड़ी । खटिया । माचा । यौ॰— खाटखटोला = बधना बोरिया । कपड़ा… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (= खट्टि) a bier, cot or bedstead on which dead bodies are conveyed to the pyre, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नु 📚विकल्प, संदेह, वितर्क, अनिश्चय आदि अर्थों में प्रयुक्त अव्यय । किं के …🟠🔵🟣🟢🟤
खाट 📚चारापाई । पलैगड़ी । खटिया । माचा । यौ॰— खाटखटोला = बधना बोरिया । कपड़ा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खाट: खट् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें