🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:10:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नुद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नुद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नुद

अर्थ: प्रेरणा करना

संस्कृत: प्रेरणे

अंग्रेज़ी: to inspire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नुद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नुद् (तुदादिगण) · अर्थ: प्रेरणा करना (प्रेरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनुदतात् / नुदताद् / नुदतुनुदताम्नुदन्तु
मध्यमनुद / नुदतात् / नुदताद्नुदतम्नुदत
उत्तमनुदानिनुदावनुदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नुदति · लट् (आत्मने.): नुदते · लिट्: नुनोद · लिट् (आत्मने.): नुनुदे · लुट्: नोत्ता · लुट् (आत्मने.): नोत्ता · लृट्: नोत्स्यति · लृट् (आत्मने.): नोत्स्यते · लोट्: नुदतात् · लोट् (आत्मने.): नुदताम् · लङ्: अनुदत् · लङ् (आत्मने.): अनुदत · विधिलिङ्: नुदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नुदेत · आशीर्लिङ्: नुद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नुत्सीष्ट · लुङ्: अनौत्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अनुत्त · लृङ्: अनोत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नोदन · ण्वुल्: नोदकः · तृच्: नोत्ता · ण्यत्: नोद्यः · तव्य: नोत्तव्यः · अनीयर्: नोदनीयः · क्त: नुत्तः · क्तवतु: नुत्तवान् · शतृ: नुदन् · स्य-शतृ: नोत्स्यन् · शानच्: नुदमानः · क्त्वा: नुत्त्वा · ल्यप्: प्रणुद्य · तुमुन्: नोत्तुम् · णमुल्: नोदम् · घञ्: नोदः · क्तिन्: नुत्ति · क्वसु: नुनुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नुद्
नुद्
nud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नुद् cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 2; 132) नुदति, ˚ते (pf. नुनोद, Kāv.; नुनुदे, 3. pl. ˚द्रे, RV. &c.; aor. P. अनौत्सीत् Gr.; Ā. अनुत्थास्, RV.; नुदिष्ठास्, AV.; Prec. -नुद्यात्, Bhag.; fut. -नोत्स्यति, MBh.; ˚ते, Br. &c.; नोत्ता Gr.; ind.p. -नुद्य, ŚāṅkhGṛ.; inf. -नुदे, RV.; -नुदस्, Kāṭh.; -नोदम्, RV.), to push, thrust, impel, move, remove, RV. &c. &c.: Caus. नोदयति (Pass. नोद्यते), to push on, urge, incite, Up.; MBh.; Kāv. &c.: Intens. नोनुद्यते, to push or drive away repeatedly, AitBr.
2. नुद् or नुद, mfn. pushing, impelling, driving away, removing, Up.; MBh.; Kāv. &c. (ifc. or with acc.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नुद्1 {c6c} U. (नुदति-ते, नुत्त or नुन्न, प्रणुदते) 1 To push, push or drive on, impel, propel; मंदं मंदं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां Me. 9; U. 5. 1. --2 To prompt, incite, urge on; Śi. 11. 26; Ku. 6. 65. --3 To remove, drive away, cast away, dispel; अदस्त्वया नुन्नमनुत्तमं तमः Śi. 1. 27; केयूरबंधोच्छ्वसितैर्नुनोद R. 6. 68, 8. 40; 16. 85; Ki. 3. 33.; 5. 28. --4 To throw, cast, send. --5 Ved. To raise, lift up. --Caus. 1 To remove, drive away. --2 To prompt, incite, push on or urge forward. WITH उप to drive away, remove; Śi. 4. 61. --प्र to dispel, drive off, remove; Śi. 9. 71. [1] Correction submitted by on 20170131. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: verb missing virama.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नुदनुद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नुद 📚 ➤ प्रेरणा करना
संस्कृत: प्रेरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नुद् 📚cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 2; 132) नुदति, ˚ते (pf. नुनोद, Kāv.; नु…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें