🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेचर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ने+चर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ने

अर्थ: पतला, फाल्तू

व्युत्पत्ति: नह् (नश्) +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. न (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. न (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  7. न (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानानेनाः
द्वितीयानाम्नेनाः
तृतीयानयानाभ्याम्नाभिः
चतुर्थीनायैनाभ्याम्नाभ्यः
पञ्चमीनायाःनाभ्याम्नाभ्यः
षष्ठीनायाःनयोःनानाम्
सप्तमीनायाम्नयोःनासु
सम्बोधनहे नेहे नेहे नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

चर

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ भक्षणे च

अंग्रेज़ी: to go, to walk, to eat, to graze

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. चर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चर् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ भक्षणे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचरतात् / चरताद् / चरतुचरताम्चरन्तु
मध्यमचर / चरतात् / चरताद्चरतम्चरत
उत्तमचराणिचरावचराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चरति · लिट्: चचार · लुट्: चरिता · लृट्: चरिष्यति · लोट्: चरतात् · लङ्: अचरत् · विधिलिङ्: चरेत् · आशीर्लिङ्: चर्यात् · लुङ्: अचारीत् · लृङ्: अचरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चरण · ण्वुल्: चारकः · तृच्: चरिता · यत्: चर्यः · तव्य: चरितव्यः · अनीयर्: चरणीयः · क्त: चरितः · क्तवतु: चरितवान् · शतृ: चरन् · स्य-शतृ: चरिष्यन् · क्त्वा: चरित्वा · ल्यप्: प्रचर्य · तुमुन्: चरितुम् · णमुल्: चारम् · घञ्: चारः · क्तिन्: चर्ति · क्वसु: चेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ना
ना
nā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ना १ अव्य॰ [सं॰] एक शब्द जिसका प्रयोग अस्वीकृति या निषेध सूचित करने के लिये होता है । नहीं । न ।
ना पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नर अथवा नृ] मनुष्य । (डिं॰) ।
ना पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाभि] नाभि । (डिं॰) ।
ना कदर वि॰ [फा़॰ ना + अ॰ कद्र]
१. जिसकी कोई कदर न हो । जिसकी कोई प्रतिष्ठा न हो ।
२. जो किसी की कदर करना न जानता हो । जिसमें गुणग्राहकता न हो ।
ना कदरी संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰ ना + अ॰ कद्र + फा़॰ ई (प्रत्य॰)] ना कदर होने की क्रिया या भाव ।
ना कबूल वि॰ [फा़॰ ना + अ॰ कबूल] आस्वीकृत । नामंजूर [को॰] ।
ना नुकर संज्ञा पुं॰ [हिं॰ न + करना] नाहीं । इनकार । क्रि॰ प्र॰—करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ना f. the navel
a musical instrument
knowledge.
ना See 2. न.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ना अव्य० नह--बा० डा । निषेधे “अमानोना निषेधवाचकाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ना, व्य, (नह बन्धे + बाहुलकात् डा ।) नहि । अभावः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
ना, [ऋ] पुं, (नयति नीयते वा । नी प्रापणे + “नयतेर्डिच्च ।” उणां २ । १०१ । इति ऋ प्रत्ययः । स च डित् ।) पुरुषः । इत्यमरः । २ । ६ । १ ॥ (यथा, माघः । २ । ४२ । “विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्रक्षिप्योदर्च्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-846-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ना" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | ना (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
चरचर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | चर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ने 📚 ➤ पतला, फाल्तू

चर 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ भक्षणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ना 📚एक शब्द जिसका प्रयोग अस्वीकृति या निषेध सूचित करने के लिये होता है । न…🟠🔵🟣🟢🟤
चर् 📚cl. 1. चरति, rarely ˚ते (Subj. चरत्, 3. pl. चरान्, RV.; perf. चचार…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें