🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:02:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नौछावर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नौ+छा-+वर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नौ

अर्थ: मैं

संस्कृत: अहम्

अंग्रेज़ी: I

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस्मद् (त्रि.) — षष्ठी विभक्ति, द्विवचन
  2. अस्मद् (त्रि.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अस्मद् (त्रि.) — चतुर्थी विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

वर

अर्थ: आच्छादित करना, ढंकना

संस्कृत: आवरणे

अंग्रेज़ी: to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. वर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वृ (चुरादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढंकना (आवरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवरतात् / वरताद् / वरतु / वारयतात् / वारयताद् / वारयतुवरताम् / वारयताम्वरन्तु / वारयन्तु
मध्यमवर / वरतात् / वरताद् / वारय / वारयतात् / वारयताद्वरतम् / वारयतम्वरत / वारयत
उत्तमवराणि / वारयाणिवराव / वारयाववराम / वारयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वरति · लट् (आत्मने.): वरते · लिट्: ववार · लिट् (आत्मने.): वव्रे · लुट्: वरिता · लुट् (आत्मने.): वरिता · लृट्: वरिष्यति · लृट् (आत्मने.): वरिष्यते · लोट्: वरतात् · लोट् (आत्मने.): वरताम् · लङ्: अवरत् · लङ् (आत्मने.): अवरत · विधिलिङ्: वरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वरेत · आशीर्लिङ्: वार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वरिषीष्ट · लुङ्: अवारीत् · लुङ् (आत्मने.): अवरिष्ट · लृङ्: अवरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वरण · ण्वुल्: वारकः · तृच्: वरीता · यत्: वार्यः · तव्य: वरीतव्यः · अनीयर्: वरणीयः · क्त: वृतः · क्तवतु: वृतवान् · शतृ: वरन् · स्य-शतृ: वरीष्यन् · शानच्: वरमाणः · क्त्वा: वृत्वा · ल्यप्: प्रवृत्य · तुमुन्: वरीतुम् · णमुल्: वारम् · क्तिन्: वृति · क्वसु: ववृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अस्मद्
अस्मद्
asmad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्मद् १ सर्व॰ [सं॰ अस्मत्] मैं ।
अस्मद् २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अस्मत्] जीव । आत्मा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्मद् base of the first person pl., as used in comp.
also by native grammarians considered to be the base of the cases अस्मान् &c. (see above).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (123,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्मद् pron. [अस्-मदिक् Uṇ. 1. 136] A pronominal base from which several cases of the 1st personal pronoun are derived; it is also abl. pl. of the word. --m. The individual soul, the embodied soul; यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः । किं जातमधुना येन यूयं यूयं वयं वयं ॥ Bh. 3. 65 (quite estranged from each other). --Comp. --द्रुह् a. Ved. forming a plot against us or me, inimical. --विध, --अस्मादृश a. similar or like us.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्मद् त्रि० अस--मदिक् । अहंप्रत्ययाबलम्बनत्वेन वेद्ये १ प्रत्य- गात्मनि, २ देहाभिमानिनि जीवे च । “अहं देवो न चान्योऽ- स्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक्” “अहमात्मा गूडाकेश”! गीता “आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता” देवी माहा० “सर्वेवयमतः परम्” “मान्तु वेद न कश्चन” गीता “यः सर्व दास्मानपुषत् स्वपोषम्” भट्टिः “मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्” गीता । अस्य लिङ्गत्रयेऽपि एकविधं रूपम् । आत्मवाचित्वे एवास्य सर्व्वनामता शब्दपरत्वे न गणकार्य्यम् “अस्मदोद्वयोश्च” पा० । द्विबहुचनपरत्वे अस्मद्--अण् । आस्माकः । खञ् आस्माकीन छ अस्मदीयः । एकवचन परत्वे अण् मामकम् खञ् मामकीनम् छमदीयम्” । तसिल् अस्मत्तः एकवचने मत्तः “मत्तः परतरं नास्ति” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0570,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्मद्, त्रि, आत्मवाची सर्व्वनामशब्दः । अस्य रूपं यथा । अहं, आमि । आवां, आमरा दुइ । वयं, आमरा अनेक । इत्यादि व्याकरणं ॥ एकविंशति- विभक्तिषु तस्य रूपाणि यथा । अहं १ आवां २ वयं ३ । १ । मां ४ आवां ५ अस्मान् ६ । २ । मया ७ आवाभ्यां ८ अस्माभिः ९ । ३ । मह्यं १० आवाम्भां ११ अस्मभ्यं १२ । ४ । मत् १३ आवा- भ्यां १४ अस्मत् १५ । ५ । मम १६ आवयोः १७ अस्माकं १८ । ६ । मयि १९ आवयोः २० अस्मासु २१ । ७ । एतानि त्रिषु लिङ्गेषु समानानि द्वितीया-चतुर्थी-षष्ठीनां एकवचन-द्विवचन-वहुव- चनविभक्तिषु तस्य रूपान्तराणि यथा । द्वितीयै- कवचने मा । चतुर्थी-षष्ठ्योरेकवचने मे । आसां- द्विवचने नौ । आसां वहुवचने नः । श्लोकपाद- वाक्यादौ एतानि रूपाणि न स्युः । च वा हा ह एव शब्दयोगे अदर्शनार्थदश्यर्थधातुयोगे च न स्युः । इति व्याकरणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-156-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नौअस्मद् (त्रि.) — षष्ठी विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अस्मद् (त्रि.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अस्मद् (त्रि.) — चतुर्थी विभक्ति, द्विवचन
छा-वरसमास: छा + वृ तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वृ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नौ 📚 ➤ मैं
संस्कृत: अहम्

छावर 📚छा 📚व् ➤ छा (काटना, कतरना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + वृ (आच्छादित करना, ढंकना)
संस्कृत: आवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अस्मद् 📚मैं🟠🔵🟣🟢🟤
छा 📚आच्छादन । छिपाना🟠🔵🟢🟤
व् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • छा-वर = छा + वर तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬