🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:34:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पठ्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पठ्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पठ्यम्

अर्थ: गूंथना, लपेटना, हिस्से करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: ग्रन्थे वेष्टने च

अंग्रेज़ी: to clothe, to knead, to cover, to make parts

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पठ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत्
  2. पठ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत्
  3. पठ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पठ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापठ्यःपठ्यौपठ्याः
द्वितीयापठ्यम्पठ्यौपठ्यान्
तृतीयापठ्येनपठ्याभ्याम्पठ्यैः
चतुर्थीपठ्यायपठ्याभ्याम्पठ्येभ्यः
पञ्चमीपठ्यात् / पठ्याद्पठ्याभ्याम्पठ्येभ्यः
षष्ठीपठ्यस्यपठ्ययोःपठ्यानाम्
सप्तमीपठ्येपठ्ययोःपठ्येषु
सम्बोधनहे पठ्यहे पठ्यौहे पठ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पठ (चुरादिगण) · अर्थ: गूंथना, लपेटना, हिस्से करना (ग्रन्थे वेष्टने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपठयतिपठयतःपठयन्ति
मध्यमपठयसिपठयथःपठयथ
उत्तमपठयामिपठयावःपठयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पठयति · लट् (आत्मने.): पठयते · लिट्: पठयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पठयाञ्चक्रे · लुट्: पठयिता · लुट् (आत्मने.): पठयिता · लृट्: पठयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पठयिष्यते · लोट्: पठयतात् · लोट् (आत्मने.): पठयताम् · लङ्: अपठयत् · लङ् (आत्मने.): अपठयत · विधिलिङ्: पठयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पठयेत · आशीर्लिङ्: पठ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पठयिषीष्ट · लुङ्: अपपठत् · लुङ् (आत्मने.): अपपठत · लृङ्: अपठयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपठयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पठन · ण्वुल्: पठकः · तृच्: पठयिता · यत्: पठ्यः · तव्य: पठयितव्यः · अनीयर्: पठनीयः · क्त: पठितः · क्तवतु: पठितवान् · शतृ: पठयन् · स्य-शतृ: पठयिष्यन् · शानच्: पठयमानः · क्त्वा: पठयित्वा · ल्यप्: प्रपठय्य · तुमुन्: पठयितुम् · णमुल्: पठम् · क्तिन्: पट्टि · क्वसु: पठयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पठ्य
पठ्य
paṭhya
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पठ्य वि॰ [सं॰ पाठ्य] दे॰ पाठ्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पठ्यम्पठ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत् 📚
अन्य सम्भावना: पठ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत् | पठ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पठ + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पठ्यम् 📚 ➤ गूंथना, लपेटना, हिस्से करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: ग्रन्थे वेष्टने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पठ्य 📚दे॰ 'पाठ्य'🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पठ्यम्: पठ + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें