🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:51:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतत्री

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पतत्री

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पतत्री

अर्थ: पक्षी

संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

व्युत्पत्ति: पतत्र + इनि (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पतत्रिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पतत्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. पतत्रि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. पतत्रि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पतत्रिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतत्रीपतत्रिणौपतत्रिणः
द्वितीयापतत्रिणम्पतत्रिणौपतत्रिणः
तृतीयापतत्रिणापतत्रिभ्याम्पतत्रिभिः
चतुर्थीपतत्रिणेपतत्रिभ्याम्पतत्रिभ्यः
पञ्चमीपतत्रिणःपतत्रिभ्याम्पतत्रिभ्यः
षष्ठीपतत्रिणःपतत्रिणोःपतत्रिणाम्
सप्तमीपतत्रिणिपतत्रिणोःपतत्रिषु
सम्बोधनहे पतत्रिन्हे पतत्रिणौहे पतत्रिणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पतत्रिन्
पतत्रिन्
patatrin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतत्रिन् mfn. winged, feathered, flying (also applied to Agni, the vehicle of the Aśvins &c.), RV.; AV.; VS.; Up. &c.
पतत्रिन् m. a bird, AV. &c. &c.
a horse, (esp.) the h˚ in the Aśva-medha sacrifice, R. i, 13, 36
an arrow, MBh. iii, 16430
a partic. fire, TS.
पतत्रिन् n. du. day and night, RV. i, 158, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतत्रिन् m. 1 A bird; दयिता द्वंद्वचरं पतत्रिणं (पुनरेति) R. 8. 56, 9. 27, 11. 11, 12. 48; Ku. 5. 4. --2 An arrow. --3 A horse. --n. dual. VedDay and night. --Comp. --केतनः an epithet of Viṣṇu. --राजः N. of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पतत्रीपतत्रिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पतत्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | पतत्रि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पतत्री 📚 ➤ पक्षी
संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पतत्रिन् 📚mfn. winged, feathered, flying (also applied to Agni, the vehicle of t…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पतत्रिन्
पक्षी के और नाम (२.५.३६) — नगौका, वाजी, विकिर, वि, विष्किर, नीडोद्भव, गरुत्मान्, पित्सन्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पतत्री: पतत्र + इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें