🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:42:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पतनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पतनीयः

अर्थ: गिराने वाला, जातिभ्रष्ट करने वाला

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: पत् + अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पतनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पत् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पतनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतनीयःपतनीयौपतनीयाः
द्वितीयापतनीयम्पतनीयौपतनीयान्
तृतीयापतनीयेनपतनीयाभ्याम्पतनीयैः
चतुर्थीपतनीयायपतनीयाभ्याम्पतनीयेभ्यः
पञ्चमीपतनीयात् / पतनीयाद्पतनीयाभ्याम्पतनीयेभ्यः
षष्ठीपतनीयस्यपतनीययोःपतनीयानाम्
सप्तमीपतनीयेपतनीययोःपतनीयेषु
सम्बोधनहे पतनीयहे पतनीयौहे पतनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पत् (भ्वादिगण) · अर्थ: नीचे जाना, गिरना, उतरना, अमानवी पराक्रम करना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपततिपततःपतन्ति
मध्यमपतसिपतथःपतथ
उत्तमपतामिपतावःपतामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पतति · लिट्: पपात · लुट्: पतिता · लृट्: पतिष्यति · लोट्: पततात् · लङ्: अपतत् · विधिलिङ्: पतेत् · आशीर्लिङ्: पत्यात् · लुङ्: अपप्तत् · लृङ्: अपतिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पतन · ण्वुल्: पातकः · तृच्: पतिता · ण्यत्: पात्यः · तव्य: पतितव्यः · अनीयर्: पतनीयः · क्त: पतितः · क्तवतु: पतितवान् · शतृ: पतन् · स्य-शतृ: पतिष्यन् · क्त्वा: पतित्वा · ल्यप्: प्रपत्य · तुमुन्: पतितुम् · णमुल्: पातम् · घञ्: पातः · क्तिन्: पत्ति · क्वसु: पेतिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पतनीय
पतनीय
patanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पतनीय १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका गिरना अथवा अधोगत होना संभव हो । गिरने अथवा नष्ट, पतित या अधोगत होने के योग्य । गिरनेवाला । पतित होनेवाला ।
२. पतित करने वाला या अधोगत करनेवाला [को॰] ।
पतनीय २ संज्ञा पुं॰ वह पाप जिसके करने से जाति से च्युत होना पड़े । पतित करनेवाला पाप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतनीय mfn. (fr. पतन) leading to a fall, causing the loss of caste
पतनीय n. a degrading crime or sin, MBh.; Yājñ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतनीय a. Causing a fall, causing the loss of caste. --यं A degrading crime or sin; Y. 3. 40, 298.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतनीय त्रि० पत--अनीयर् पतनमर्हति छ वा । १ पात्ये २ पतनार्हे च त्रि० । बा० करणे अनीयर् । २ पातके न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पतनीयःपतनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पत् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पतनीयः 📚 ➤ गिराने वाला, जातिभ्रष्ट करने वाला
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पतनीय 📚जिसका गिरना अथवा अधोगत होना संभव हो । गिरने अथवा नष्ट, पतित या अधोगत ह…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पतनीयः: पत् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें