🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतन्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पतन्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पतन्

अर्थ: जाना, नीचे गिरना, उतरना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to fall down, to go down, to descend, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पत धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. पतत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पत् + शतृ
  3. पतत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पत् + शतृ
  4. पत् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पत (चुरादिगण) · अर्थ: जाना, नीचे गिरना, उतरना (गतौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपतत् / अपतद् / अपतयत् / अपतयद् / अपातयत् / अपातयद्अपतताम् / अपतयताम् / अपातयताम्अपतन् / अपतयन् / अपातयन्
मध्यमअपतः / अपतयः / अपातयःअपततम् / अपतयतम् / अपातयतम्अपतत / अपतयत / अपातयत
उत्तमअपतम् / अपतयम् / अपातयम्अपतयाव / अपताव / अपातयावअपतयाम / अपताम / अपातयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पतति · लट् (आत्मने.): पतयते · लिट्: पतयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पतयाञ्चक्रे · लुट्: पतयिता · लुट् (आत्मने.): पतयिता · लृट्: पतयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पतयिष्यते · लोट्: पततात् · लोट् (आत्मने.): पतयताम् · लङ्: अपतत् · लङ् (आत्मने.): अपतयत · विधिलिङ्: पतयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पतयेत · आशीर्लिङ्: पत्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पतयिषीष्ट · लुङ्: अपतीत् · लुङ् (आत्मने.): अपपतत · लृङ्: अपतयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपतयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पतन · ण्वुल्: पतकः · तृच्: पतिता · यत्: पत्यः · तव्य: पतितव्यः · अनीयर्: पतनीयः · क्त: पतितः · क्तवतु: पतितवान् · शतृ: पतन् · स्य-शतृ: पतिष्यन् · शानच्: पातयमानः · क्त्वा: पतित्वा · ल्यप्: प्रपत्य · तुमुन्: पतितुम् · णमुल्: पतम् · घञ्: पतः · क्तिन्: पत्ति · क्वसु: पताम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पत्
पत्
pat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पत् cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvi, 50) पत्यते, to be master, reign, rule, govern, control, own, possess, dispose of (acc. or instr.), RV.; to partake of, share in (loc.), ib.; to be fit or serve for (dat.), ib.
पत् [Prob. Nom. of पति; cf. Lat. potiri.]
2. पत् cl. 1. P. (Dhātup. xx, 15) पतति (ep. also ˚ते; pf. पपात, पप्तिम, पेततुर्, पप्तुर्; पप्तिवस्, RV.; पपत्यात्, AV.; aor. अपप्तत्, RV.; Pass. अपाति, Br.; fut. पतिष्यति, AV.; ˚ते, पतिता, MBh.; Cond. अपतिष्यत्, Br.; inf. पतितुम्, ib. &c. &c.; ind.p. पतित्वा, AV.; Br.; -पत्य or -पातम्, Br.), to fly, soar, rush on RV. &c. &c.; to fall down or off, alight, descend (with acc. or loc.), fall or sink (with or without अधस् or नरके, ‘to go down to hell’; with चरणौ or ˚णयोः, ‘to fall at a person's feet’), Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to fall (in a moral sense), lose caste or rank or position, ChUp.; Mn.; Yājñ. &c.; to light or fall upon, fall to a person's share (loc.), MBh.; Kāv. &c.; to fall or get into or among (loc.), Kathās.; Hit.; to occur, come to pass, happen, Pañc. : Caus. पतयति, to fly or move rapidly along, RV.; VS.; to speed (trans.; cf. पतयत्); ˚ते, to drive away or throw down (?), RV. i, 169, 7; पातयति (ep. also ˚ते; aor. अपीपतत्, AV.; Pass. पात्यते, MBh. &c.), to let fly or cause to fall, to fling, hurl, throw, AV. &c. &c.; to lay low, bring down (lit. and fig.), overthrow, ruin, destroy, MBh.; R. &c. to throw upon or in, lay on (loc.), Kāv.; Suśr.; (with or scil. आत्मानम्) to throw one's self, MBh.; Mṛcch.; to cut off (a head), Hariv.; to knock out (teeth), BhP.; to pour out or shed (water, tears), MBh.; Hariv.; to kindle (fire), Pañc.; to cast (dice), Hariv.; Kathās.; to turn, direct, fix (eyes), R.; to impose or inflict (punishment), Mn.; Yājñ.; to set in motion, set on foot, Rājat. v, 173; to seduce to, betray into (loc.), Kathās.; (with द्वेधा) to divide in two, ŚBr.; to subtract, Jyot., Sch.; (Ā.) to rush on, hasten, RV. viii, 46, 8 : Desid. पिपतिषति (AV.; MaitrS.; ŚBr.) and पित्सति (Pāṇ. vii, 4, 54), to be about to fly or fall: Intens. पनीपत्यते or पा˚पतीति, Pāṇ. vii, 4, 84.
पत् [cf. Zd. pat; Gk. πέτομαι, πί-πτω; Lat. peto.]
3. पत् mfn. flying, falling (ifc.; cf. अक्षि-पत्).
4. पत् in comp. for 3. पद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत् {vI.v} {c1c} P. (पतति, पतित) 1 To fall, fall down, come down, descend, drop down, alight; अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता R. 2. 60; वृष्टिर्भवने चास्य पेतुषी 10. 77; (रेणुः) पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु Ś. 1. 32; Me. 105; Bk. 7. 9, 21. 6. --2 To fly, move through the air, soar; हंतुं कलहकारोऽसौ शब्दकारः पपात खं Bk. 5. 100; see पतत् below. --3 To set, sink (below the horizon); सोयं चंद्रः पतति गगनादल्पशेषैर्मयूखै Ś. 4 v. l.; पतत्पतंगप्रतिमस्तपोनिधिः Śi. 1. 12. --4 To cast oneself at, throw oneself down; मयि ते पादपति-ते किंकरत्वमुपागते Pt. 4. 7; so चरणपतितं Me. 105. --5 To fall (in a moral sense), lose one's caste, [] forfeit one's rank or position, fall off: परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातित; Ms. 10. 97, 3. 16, 5. 19, 9. 200; Y. 1. 38. --6 To come down (as from heaven); पतंति पितरो ह्येषां लुप्तपिंडोदकक्रियाः Bg. 1. 42. --7 To fall, be reduced to wretchedness or misery; प्रायः कंदुकपातेनोत्पतत्यार्यः पतन्नपि Bh. 2. 123. --8 To go down into hell, go to perdition; Ms. 11. 37; Bg. 16. 16. --9 To fall, occur, come to pass, take place; लक्ष्मीर्यत्र पतंति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः Subhāṣ. --10 To be directed to, light or fall upon (with loc.); प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने पतंति चक्षूंषि न दारुणाः शराः Ś. 6. 28. --11 To fall to one's lot or share. --12 To be in, fall in or into. --Caus. (पातयति-ते, पतयति rarely). 1 To cause to fall down, descend or sink &c.; निपतंती पतिमप्यपातयत् R. 8. 38. 9. 61, 11. 76. --2 To let fall, throw or drop down, fell down (as trees &c.). --3 To ruin, overthrow; Ś. 5. 21. --4 To shed (as tears). --5 To cast, direct (as the sight). --6 To dash or strike out. --7 To throw or put in, cause to enter. --8 To bring to ruin or misfortune. --9 To depreciate, lower the value of anything; अर्घतः पातिताः Bh. 2. 15. --10 (In Arith.) To subtract, deduct. --11 To set in motion, set on foot. --Desid. (पिपतिषति or पित्सति) To wish to fall. {vII.v} {c4c} A. (पत्यते) Ved. 1 To be master of. --2 To rule, control. --3 To possess. --4 To be fit for, serve for (with dat.) {vIII.v} {c10c} U. (पतयति-ते) 1 To go, move. --2 To be master of (intransitive).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत् [द्] पुं, (पद्यते गच्छत्यनेन । पद्यौ ङ गतौ + [] पृथक्शब्दा इत्येके ।” इति मुग्धबोधे वोप- देवेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-021-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पतन्पत धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: पतत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पत् + शतृ | पतत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पत् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पतन् 📚 ➤ जाना, नीचे गिरना, उतरना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पत् 📚cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvi, 50) पत्यते, to be master, reign, rule, gover…🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें