🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:57:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतसाह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पतस-+आह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आह

अर्थ: फैलना, विस्तृत होना

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to pervade, to expand, to spread

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अह् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. ब्रू धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. आह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + घञ्
  5. अह् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  6. अह् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अह् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, विस्तृत होना (व्याप्तौ)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआहआहतुःआहुः
मध्यमआहिथआहथुःआह
उत्तमआहआहिवआहिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अह्नोति · लिट्: आह · लुट्: अहिता · लृट्: अहिष्यति · लोट्: अह्नुतात् · लङ्: आह्नोत् · विधिलिङ्: अह्नुयात् · आशीर्लिङ्: अह्यात् · लुङ्: आहीत् · लृङ्: आहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अहन · ण्वुल्: आहकः · तृच्: अहिता · ण्यत्: आह्यः · तव्य: अहितव्यः · अनीयर्: अहनीयः · क्त: अहितः · क्तवतु: अहितवान् · शतृ: अह्नुवन् · स्य-शतृ: अहिष्यन् · क्त्वा: अहित्वा · ल्यप्: प्राह्य · तुमुन्: अहितुम् · णमुल्: आहम् · घञ्: आहः · क्तिन्: आढि · क्वसु: आहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अह्
अह्
ah
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः) (3.5.12) अह्न
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) पुण्य · सुदिन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अह् नुत वि॰ [सं॰]
१. जो टेढ़ा नही । अकुटिल ।
२. अकंपित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अह् (defect. verb, only perf. 3. sg. आह and 3. pl. आहुः, RV.; AV. &c., 2. sg. आत्थ, ŚBr. xiv (BṛĀrUp.), N.; Ragh. iii, 48 3. du. आहतुः, Pāṇ. viii, 2, 35) to say, speak, RV. &c.; (with lexicographers) to express, signify; to call (by name, नाम्ना), MBh. iii, 16065; to call, hold, consider, regard as (with two acc., for one of which may be substituted a phrase with इति), RV. &c.; to state or declare with reference to (acc.), BṛĀrUp.; Śak.; Megh.; to acknowledge, accept, state, AitBr.; Mn. &c.; to adjudge anything (acc.) to any one (gen.), Mn. ix, 44.
अह् [cf. Hib. ag-all, ‘speech’; eigh-im, ‘I call’; Goth. af-aika, ‘I deny’; Lat. nego for n'-ego, ‘to say no’; ad-ag-ium, ajo, &c.]
2. अह् cl. 5. P. अह्नोति, to pervade or occupy, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (124,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अह् {vI.v} {c1c} A. or {c10c} U. = अंह् q. v. {vII.v} {c1c} P. To sing together, compose, celebrate, prepare. {vIII.v} {c5c} P. (अह्नोति, आहीत्, आह) To pervade. {vIV.v} (a defective verb preserved only in five forms आत्थ, आहथुः, आह, आहतुः, आहुः) 1 To say, speak, mention. --2 To acknowledge, accept, state. --3 To declare, express, signify. --4 To hold, consider, regard. --5 To call.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0217-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पतस-आहसमास: पतस + अह् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अह् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ब्रू धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पतसआह 📚पतस 📚अह् ➤ पतस (चाँद) + अह् (फैलना, विस्तृत होना)
संस्कृत: व्याप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पतस 📚पक्षी🟠🔵🟣🟢🟤
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पतसाहपतस + आहदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • पतस-आह = पतस + आह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें