🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:40:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पयादा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पयात्+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पयात्

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्
  2. पय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयम्पयेपयानि
द्वितीयापयम्पयेपयानि
तृतीयापयेनपयाभ्याम्पयैः
चतुर्थीपयायपयाभ्याम्पयेभ्यः
पञ्चमीपयात् / पयाद्पयाभ्याम्पयेभ्यः
षष्ठीपयस्यपययोःपयानाम्
सप्तमीपयेपययोःपयेषु
सम्बोधनहे पयहे पयेहे पयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपयतेपयेतेपयन्ते
मध्यमपयसेपयेथेपयध्वे
उत्तमपयेपयावहेपयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पयते · लिट् (आत्मने.): पेये · लुट् (आत्मने.): पयिता · लृट् (आत्मने.): पयिष्यते · लोट् (आत्मने.): पयताम् · लङ् (आत्मने.): अपयत · विधिलिङ् (आत्मने.): पयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पयन · ण्वुल्: पायकः · तृच्: पयिता · ण्यत्: पाय्यः · तव्य: पयितव्यः · अनीयर्: पयनीयः · क्त: पयितः · क्तवतु: पयितवान् · शानच्: पयमानः · क्त्वा: पयित्वा · ल्यप्: प्रपय्य · तुमुन्: पयितुम् · णमुल्: पायम् · घञ्: पायः · क्तिन्: प्ति · क्वसु: प्प्वान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पय
पय
paya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पयस्]
१. दूध । उ॰—संत हंस गुन गहहि पय परिहरि बारि बिकार ।—मानस, १ । ६ । यौ॰—पयनिदि । पयपयोधि = क्षीरसागर । दुग्धसमुद्र । उ॰—पयपयोधि तजि अवध बिहाई । जहँ सिय लखनु रामु रहे आई ।—मानस॰ २ । १३० । पयमुल ।
२. जल । पानी ।
३. अन्न ।
पय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पद, प्रा॰ पय] पैर । चरण । उ॰—जाल जलाखो गोरड़ी । सोवन पायल पय झलकंति ।—बी॰ रासो, पृ॰ ५४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पय See कत्-पय.
2. पय in comp. for ˚यस्.
पयः in comp. for ˚यस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पय गतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट् । पयते अपयिष्ठ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4231,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां आत्मं- सकं सेट् ।) ङ, पयते । इति दुर्गादासः ॥
पयः, [स्] क्ली, (पय्यते पीयते वा पय गतौ पी ङ पाने वा + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणां । ४ । १८८ । इत्यसुन् ।) जलम् । (यथा, रघुः । १ । ६७ । “पयः पूर्व्वैः स्वनिश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते ॥”) दुग्धम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ३ । ८२ । “कुर्य्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा । पयोमूलफलैर्व्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पयात्पय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: पय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पयात् 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पय 📚दूध🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पयादापयात् + आजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पयात्: पय् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें