🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्वणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्वणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्वणी

अर्थ: गांठ, जोड़

संस्कृत: वम्शादिग्रन्थिः, तिथिभेदः, त्रिंशत् कलाः · पर्याय: ग्रन्थि, परुस्

व्युत्पत्ति: पृ + वनिप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्वन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. पर्वन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. पर्वणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पर्वन् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर्वन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्वपर्वणीपर्वाणि
द्वितीयापर्वपर्वणीपर्वाणि
तृतीयापर्वणापर्वभ्याम्पर्वभिः
चतुर्थीपर्वणेपर्वभ्याम्पर्वभ्यः
पञ्चमीपर्वणःपर्वभ्याम्पर्वभ्यः
षष्ठीपर्वणःपर्वणोःपर्वणाम्
सप्तमीपर्वणिपर्वणोःपर्वसु
सम्बोधनहे पर्वन् / हे पर्वहे पर्वणीहे पर्वाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्वन्
पर्वन्
parvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्वन् n. a knot, joint (esp. of a cane or other plant [cf. परुस्], but also of the body), limb, member (lit. and fig.), RV. &c. &c.
a break, pause, division, section (esp. of a book), ŚBr.; MBh. &c.
the step of a staircase, Ragh.
a member of a compound, Prāt.; Nir.
a period or fixed time, RV.; VS.; ŚBr.; GṛŚrS.
(esp.) the Cāturmāsya festival, ŚrS.
the days of the 4 changes of the moon (i.e. the full and change of the m˚ and the 8th and 14th of each half-month), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
a sacrifice performed on the occasion of a change of the moon, R.
the day of the moon's passing the node at its opposition or conjunction, Var.; Sūryas.; MBh. &c.
the moment of the sun's entering a new sign, W.
any partic. period of the year (as the equinox, solstice &c.), ib.
a division of time, e.g. a half-month (24 in a year), MBh.
a day (360), BhP.
a festival, holiday, W.
opportunity, occasion, ib.
a moment, instant, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्वन् n. [पृ-वनिप् Uṇ. 4. 112] 1 A knot, joint (sometimes changed to पर्व at the end of Bah. comp.; as in कर्कशांगुलिपर्वया R. 12. 41). --2 A limb, member, joint of the body, knuckle. --3 A portion, part, division. --4 A book, section (as of the Mahābhārata). --5 The step of a staircase; R. 16. 46. --6 A period, fixed time. --7 Particularly, the days of the four changes of the moon; i. e. the eighth and fourteenth day of each half month, and the days of the full and new moon. --8 A sacrifice performed on the occasion of a change of the moon. --9 The day of new or full moon, the day of opposition or conjunction; अपर्वणि ग्रहकलुषेंदुमंडला विभावरी कथय कथं भविष्यति M. 4. 15; R. 7. 33; Ms. 4. 150; Bh. 2. 34. --10 An eclipse of the sun or moon. --11 A festival, holiday, an occasion of joy. --12 An opportunity or occasion in general. --13 A particular period of the year (as the equinox, solstice). --14 The moment of the sun's entering a new sign. --15 A moment, instant. --Comp. --कालः {1} a periodic change of the moon. {2} the time at which the moon at its conjunction or opposition passes through the node. --कारिन् m. a Brāhmaṇa who from motives of gain performs on common days ceremonies which ought to be performed on periodical occasions, such as अमावास्या &c. --गामिन् m. one who has sexual intercourse with his wife at particular times or occasions when such intercourse is prohibited by the Śāstras. --धिः the moon. [] --नाडी time of opposition or conjunction. --पूर्णता {1} preparations for a festival. {2} completion of a festival. {3} joining. --मूलं the time at which the fourteenth day passes into the fifteenth day of a fortnight. --भागः the wrist; आपर्वभागोत्थितैः Ś. 4. 4. --योनिः a cane or reed. --रुह् m. a pomegranate tree. --संधिः the junction of the fifteenth and first of a lunar fortnight, the full and change of the moon, or the exact moment of the full and change of the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्वन् न० पॄ--वनिप् । १ उत्सवे २ ग्रन्थौ (गाँट) ३ लक्षणभेदे ४ प्रस्तावे ५ ग्रन्थविच्छेदस्थागे मेदि । “चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावस्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र! रवि- संक्रान्तिरेव च” इति स्मृत्युक्तेषु पञ्चसु ६ कालभेदेषु च “स्त्रीतैलमांससंमोगी पर्वस्वेतेषु वै पुमान् । विण्मूत्र- भोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः” विष्णुपु० । तत्र कर्त्तव्य- माह “नित्यं द्वयोरयनयोर्नित्यं विषुवतोर्द्वयोः चन्द्रा- र्कयोर्ग्रसुणयोर्व्यतिपातेषु पर्वसु । अहोरात्रोषितः स्वानं श्राद्गं दानं तथा जपम् । यः करोति पवित्रात्मा तस्य स्यादक्षयं फलम्” ब्रह्मपु० “अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । न मर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्” कूर्मपु । ७ दर्शान्तपूर्णिमान्तरूपकाले “गतैष्य पर्वनाडीनाम्” सू० सि० “पर्वनाड्यः दर्शान्तपूर्णिमान्त नाड्यस्तासाम्” रङ्ग । ९ अंशे भागे “विशेषाविशेषलिङ्गमा- त्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि” पात० सू० “अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः” विष्णुपु० “त्रिंशकद्वादशांशस्य चतुर्विंशतिपर्वणः” भा० व० १३३ अ० । राशिचक्रे स्वस्व गत्या गच्छतोः सूर्य्यचन्द्रयोर्यदात्यन्तं विप्रकर्षस्तदा पौ- र्णमासी यदाऽत्यन्तं सन्निकर्षस्तदा दर्शः ते द्वे पर्वणी एवं चतुर्बिंशत्या पर्वभिश्चतुष्पञ्चादधिकेन शतत्रयेण चान्द्रो वर्षः” नील० । “पर्वणोऽंशे चतुर्थे च कर्त्तव्येष्टि- र्द्विजोत्तमैः” कालमाधवधृतस्मृतिः । राशिचक्रे अयन- संक्रान्तेर्बिषुवद्वयस्य अ सन्धितुष्यत्वात् पर्वत्वमुन्नेयम् । चातुर्मास्ययागे वेश्वदेववरुणप्रघासशाकमेधसुनासीरीया- ख्येषु १० चतुर्षु यागेषु तेषाञ्चोतसबरूपत्वात्तथात्वमि- [] त्थन्ये कात्या० श्रौ० ५ । १ । १ सूत्रत्थाख्याने दृश्यम् । “द्वयोः प्रणीयन्तीत्यधिकरणे पर्वचतुष्टयविहिताया उत्तरवेदेर्ग पर्वद्वये प्रतिषेध उपपद्यते तत्र पर्वद्वये विकल्पसापेक्षं बिधानं पर्वद्वये च निरपेक्षमिति” दायभा० “पर्वचतुष्टयेति चातुर्मास्ययागपसङ्गे वैश्वदेव- वरुणप्रघासशाकमेधसुनासीरीयाख्याश्चत्वारो यागाः चा- तुर्माससाध्या उक्ताः तत्र च “उपात्र वपन्ति न वैश्वदेवे न सुनासीरीये उरू वा एतौ यज्ञस्य यद्वरुणप्रघासः शाक- मेधश्चेति द्वयोः प्रणयन्तीति” श्रुतिरस्ति । अस्यार्थः अत्र पर्वसंज्ञके यागचतुष्के उत्तरवेदिम् उपवपन्ति निर्षपन्ति सम्पादयन्तीत्यर्थः इति उत्तरवेदिः अग्निप्रणयनपा- त्रम्” श्रीकृष्णः । एतच्च श्रौतकर्मानभिज्ञानादुक्तम् “उत्त- रवेदिं निवपत्युत्तरस्याम्” कात्या० श्रौ ३ । ३ । १९ सू- त्रादौ स्थण्डिलभेदस्यैव उत्तरवेदिनामता उक्ता यथा “वक्ष्यमाणेन प्रकारेण उत्तरस्यां वेदौ उत्तरवेदिं निर्व- पति उत्तरवेदिरिति वक्ष्यमाणसंस्कारसंस्वृतस्य चात्वा- समृदा कृतस्य स्थण्डिलस्य नामधेयम्” कर्कः । तदु- त्तरत्र सूत्रेषु तन्निर्माणप्रकार उक्तः चात्वालशब्दे च शत० ब्रा० भाष्यवाक्यं दृश्यम् । ११ चन्द्रसूर्य्ययोरुपरागे च पर्वेशशब्दे दृश्यम् । १२ प्रतिपत्पञ्चदश्योरन्तराले काले पर्वसन्धिशब्दे दृश्यम् । पर्वणि विहितः तत्र भवो वा अण् । पार्वण अमावास्यादिविहिते श्राद्धे पर्वभवे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4270-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्वणीपर्वन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: पर्वन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | पर्वणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्वणी 📚 ➤ गांठ, जोड़
संस्कृत: वम्शादिग्रन्थिः, तिथिभेदः, त्रिंशत् कलाः · पर्याय: ग्रन्थि, परुस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्वन् 📚n. a knot, joint (esp. of a cane or other plant [cf. परुस्], but also …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पर्वन्
गाँठ (२.४.१६२) — ग्रन्थि, परुस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पर्वणी: पृ + वनिप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें