🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:22:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पलाशीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पल+अशीये

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पल

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पल् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपलतात् / पलताद् / पलतुपलताम्पलन्तु
मध्यमपल / पलतात् / पलताद्पलतम्पलत
उत्तमपलानिपलावपलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पलति · लिट्: पपाल · लुट्: पलिता · लृट्: पलिष्यति · लोट्: पलतात् · लङ्: अपलत् · विधिलिङ्: पलेत् · आशीर्लिङ्: पल्यात् · लुङ्: अपालीत् · लृङ्: अपलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पलन · ण्वुल्: पालकः · तृच्: पलिता · ण्यत्: पाल्यः · तव्य: पलितव्यः · अनीयर्: पलनीयः · क्त: पलितः · क्तवतु: पलितवान् · शतृ: पलन् · स्य-शतृ: पलिष्यन् · क्त्वा: पलित्वा · ल्यप्: प्रपल्य · तुमुन्: पलितुम् · णमुल्: पालम् · घञ्: पालः · क्तिन्: पल्ति · क्वसु: पेलिवान्

अशीये

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: शातने

अंग्रेज़ी: to go, to lose energy, to move, to be sad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शद् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. शद् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  3. शि धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शद् (तुदादिगण) · अर्थ: (शातने)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशीयतअशीयेताम्अशीयन्त
मध्यमअशीयथाःअशीयेथाम्अशीयध्वम्
उत्तमअशीयेअशीयावहिअशीयामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शीयते · लिट्: शशाद · लुट्: शत्ता · लृट्: शत्स्यति · लोट् (आत्मने.): शीयताम् · लङ् (आत्मने.): अशीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): शीयेत · आशीर्लिङ्: शद्यात् · लुङ्: अशदत् · लृङ्: अशत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शदन · ण्वुल्: शादकः · तृच्: शत्ता · ण्यत्: शाद्यः · तव्य: शत्तव्यः · अनीयर्: शदनीयः · क्त: शन्नः · क्तवतु: शन्नवान् · स्य-शतृ: शत्स्यन् · शानच्: शीयमानः · क्त्वा: शत्त्वा · ल्यप्: प्रशद्य · तुमुन्: शत्तुम् · णमुल्: शादम् · घञ्: शादः · क्तिन्: शत्ति · क्वसु: शेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पल्
पल्
pal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
चार कर्ष (2.9.86)
(निष्क (3.3.13) सोना · छाती
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल् cl. 1. P. पलति, to go, Dhātup. xx, 9 (perhaps invented to account for पालयति, or पलायते).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल् {c1c} P. (पलति) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पलपल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
अशीयेशद् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शद् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन | शि धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पल 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

अशीये 📚 ➤ to go, to lose energy, to move, to be sad (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: शातने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पल् 📚cl. 1. P. पलति, to go, Dhātup. xx, 9 (perhaps invented to account for …🔵🟣
शद् 📚(only occurring in the forms शाशदुः, शाशद्महे, शाशद्रे, and शाशदान)…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पलाशीयपल + अशीयेदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें