🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:40:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पल्पूलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पल्पूलय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पल्पूलय

अर्थ: काटना, कतरना, शुद्ध करना, स्वच्छ करना, गिराना

संस्कृत: लवनवपनयोः

अंग्रेज़ी: to cut, to purify, to cleanse, to drop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पल्पूल धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पल्पूल धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पल्पूल (चुरादिगण) · अर्थ: काटना, कतरना, शुद्ध करना, स्वच्छ करना, गिराना (लवनवपनयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपल्पूलयतात् / पल्पूलयताद् / पल्पूलयतुपल्पूलयताम्पल्पूलयन्तु
मध्यमपल्पूलय / पल्पूलयतात् / पल्पूलयताद्पल्पूलयतम्पल्पूलयत
उत्तमपल्पूलयानिपल्पूलयावपल्पूलयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पल्पूलयति · लट् (आत्मने.): पल्पूलयते · लिट्: पल्पूलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पल्पूलयाञ्चक्रे · लुट्: पल्पूलयिता · लुट् (आत्मने.): पल्पूलयिता · लृट्: पल्पूलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पल्पूलयिष्यते · लोट्: पल्पूलयतात् · लोट् (आत्मने.): पल्पूलयताम् · लङ्: अपल्पूलयत् · लङ् (आत्मने.): अपल्पूलयत · विधिलिङ्: पल्पूलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पल्पूलयेत · आशीर्लिङ्: पल्पूल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पल्पूलयिषीष्ट · लुङ्: अपपल्पूलत् · लुङ् (आत्मने.): अपपल्पूलत · लृङ्: अपल्पूलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपल्पूलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पल्पूलन · ण्वुल्: पल्पूलकः · तृच्: पल्पूलयिता · यत्: पल्पूल्यः · तव्य: पल्पूलयितव्यः · अनीयर्: पल्पूलनीयः · क्त: पल्पूलितः · क्तवतु: पल्पूलितवान् · शतृ: पल्पूलयन् · स्य-शतृ: पल्पूलयिष्यन् · शानच्: पल्पूलयमानः · क्त्वा: पल्पूलयित्वा · ल्यप्: प्रपल्पूल्य · तुमुन्: पल्पूलयितुम् · णमुल्: पल्पूलम् · क्तिन्: पल्पूल्ति · क्वसु: पल्पूलयाम्बभूवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पल्पूलयपल्पूल धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पल्पूल धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पल्पूलय 📚 ➤ काटना, कतरना, शुद्ध करना, स्वच्छ करना, गिराना
संस्कृत: लवनवपनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पल्पूल् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬