🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:15:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पषः

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापषःपषौपषाः
द्वितीयापषम्पषौपषान्
तृतीयापषेणपषाभ्याम्पषैः
चतुर्थीपषायपषाभ्याम्पषेभ्यः
पञ्चमीपषात् / पषाद्पषाभ्याम्पषेभ्यः
षष्ठीपषस्यपषयोःपषाणाम्
सप्तमीपषेपषयोःपषेषु
सम्बोधनहे पषहे पषौहे पषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पष (चुरादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपषयतिपषयतःपषयन्ति
मध्यमपषयसिपषयथःपषयथ
उत्तमपषयामिपषयावःपषयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पषयति · लट् (आत्मने.): पषयते · लिट्: पषयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पषयाञ्चक्रे · लुट्: पषयिता · लुट् (आत्मने.): पषयिता · लृट्: पषयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पषयिष्यते · लोट्: पषयतात् · लोट् (आत्मने.): पषयताम् · लङ्: अपषयत् · लङ् (आत्मने.): अपषयत · विधिलिङ्: पषयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पषयेत · आशीर्लिङ्: पष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पषयिषीष्ट · लुङ्: अपपषत् · लुङ् (आत्मने.): अपपषत · लृङ्: अपषयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपषयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पषण · ण्वुल्: पषकः · तृच्: पषयिता · यत्: पष्यः · तव्य: पषयितव्यः · अनीयर्: पषणीयः · क्त: पषितः · क्तवतु: पषितवान् · शतृ: पषयन् · स्य-शतृ: पषयिष्यन् · शानच्: पषयमाणः · क्त्वा: पषयित्वा · ल्यप्: प्रपषय्य · तुमुन्: पषयितुम् · णमुल्: पषम् · क्तिन्: पष्टि · क्वसु: पषयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पष
पष
paṣa
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पष पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ पक्ष]
१. पंख । डैना ।
२. तरफ । ओर ।
३. पक्ष । पाख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पश(ष स) स्पर्शे, गतौ अनुपसर्गात् षन्धे वाधे च अद० चु० उभ० सक० सेट् । पश(ष)(स)यति ते अपपश(ष)(स)त् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4276,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पष, क बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) क, पाषयति । तालव्यान्त एवाय- मिति बहवः । दन्त्यान्त इति केत्रित् । मूर्द्ध- [] न्यान्तपाठस्तु कस्यचिदनुरोधात् । इति दुर्गा- दासः ॥
पष, ञ बाधे । ग्रन्थे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं-सकं-सेट् ।) ञ, पषति पषते । बाधो विहतिः । ग्रन्थो ग्रन्थनम् । ग्रन्थनस्थाने स्पर्शनं केचित् पठन्ति । इति दुर्गादासः ॥
पष, त् क अनुपसर्गाद्बन्धबाधयोः । स्पर्शगत्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं- सेट् ।) मूर्द्धन्योपधः । क, पषयति । अनुप- सर्गादिति सोपसर्गस्य प्रयोगो निषिध्यते । बाधो विहतिः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पषःपष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पषः 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पष 📚पु † संज्ञा पुं॰🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पषः: पष + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें