🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:26:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पांसुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पांसुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पांसुः

अर्थ: धूल, गर्द, चूरा (जीर्ण होकर गिरने वाला)

संस्कृत: रजः · पर्याय: रेणु, धूलि, रजस्, पराग

व्युत्पत्ति: पंस् + कु, दीर्घः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पांसु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पांसु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापांसुःपांसूपांसवः
द्वितीयापांसुम्पांसूपांसून्
तृतीयापांसुनापांसुभ्याम्पांसुभिः
चतुर्थीपांसवेपांसुभ्याम्पांसुभ्यः
पञ्चमीपांसोःपांसुभ्याम्पांसुभ्यः
षष्ठीपांसोःपांस्वोःपांसूनाम्
सप्तमीपांसौपांस्वोःपांसुषु
सम्बोधनहे पांसोहे पांसूहे पांसवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पांसु
पांसु
pāṃsu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पांसु १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ पांशु ।
पांसु † २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पार्श्व] दे॰ पसली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांसु m. crumbling soil, dust, sand (mostly pl.), AV. &c. &c.
dung, manure, L.
the pollen of a flower, MW.
(prob.) the menses, Car. (cf. रजस्)
a species of plant, Bhpr.
a kind of camphor, L.
landed property, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांसुः(शुः) 1 Dust, dirt; crumbling soil; R. 2. 2; Rs. 1. 13; Y. 1. 150. --2 A particle of dust. --3 Dung, manure. --4 A kind of camphor. --5 Landed property. --Comp. --कासीसं sulphate of iron. --कुली a high-road, highway. --कूलं {1} a dust-heap. {2} a legal document not made out in any particular person's name ( निरुपपदशासनं). --कृत a. covered with dust. --क्षारं-जं a kind of salt. --चत्वरं hail. --चंदनः an epithet of Śiva. --चामरः {1} a heap of dust. {2} a tent. {3} a bank covered with Dūrvā grass. {4} praise. --जालिकः an epithet of Viṣṇu. --पटलं a mass or coating of dust. --मर्दनः an excavation for water round the root of a tree, a trench or basin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0689-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पांशु(सु) पु० पसि--नाशने अर्जिदशिकम्यमपसिवाधामृजि [] पसिवाधामृजिपशितुक्धुग्दीर्थहाश्च” उणा० उ दीर्घश्च । १ धूलौ २ शस्यार्थचिरसञ्चितगोमये च विश्वः उणादिसूत्रे द- न्त्यान्त्य पसिधातोरेव उप्रत्ययदोर्घयोर्विधानात् विश्वप्रकाशे तालव्यान्ते कीर्त्तनाच्च पृषो दन्त्यस्य शः इति बोध्यम् । अतएव “तालव्या अपि दन्त्याः स्युः शंवशूकरपांशवः” शकारभेदे उक्तम् । ३ लबणभेदे न० “औद्भिदं पांशु- (सु)लयणं यज्जातं भूमितः स्वयम् । क्षारं गुरु कटु- स्निग्धं स्वेदनं वातनाशनम्” भावप्र० । ४ पर्पटे ५ कर्पू- रभेदे पु० राजनि० । पांशु(सु)तो भबः यत् । पां(श)- सव्य तत्र भवे त्रि० । रुद्रभेदे पु० यजु० १६ । २५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4283-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पांसुः, पुं, (पंसयतीति । पसि नाशने + “अर्ज्जि- दृशिकमीति ।” उणां । १ । २८ । इति कुर्दीर्घश्च ।) घूलिः । (यथा, हेः रामायणे । २ । ८० । ९ । “अपरे पूरयन् कूपान् पांसुभिः श्वभ्रमायतम् । निम्नभागांस्तथैवाशु समांश्चक्रुः समन्ततः ॥”) चिरसञ्चितगोमयम् । इत्युणादिकोषः भरतश्च ॥ सार इति माषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-088-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पांसुःपांसु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पांसुः 📚 ➤ धूल, गर्द, चूरा (जीर्ण होकर गिरने वाला)
संस्कृत: रजः · पर्याय: रेणु, धूलि, रजस्, पराग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पांसु 📚दे॰ 'पांशु'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पांसु
धूल (२.८.९८) — रेणु, धूलि, रजस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पांसुः: पंस् + कु, दीर्घः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬