🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:10:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाचनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाचनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाचनः

अर्थ: पकाने वाला

व्युत्पत्ति: पच् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाचन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाचनःपाचनौपाचनाः
द्वितीयापाचनम्पाचनौपाचनान्
तृतीयापाचनेनपाचनाभ्याम्पाचनैः
चतुर्थीपाचनायपाचनाभ्याम्पाचनेभ्यः
पञ्चमीपाचनात् / पाचनाद्पाचनाभ्याम्पाचनेभ्यः
षष्ठीपाचनस्यपाचनयोःपाचनानाम्
सप्तमीपाचनेपाचनयोःपाचनेषु
सम्बोधनहे पाचनहे पाचनौहे पाचनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाचन
पाचन
pācana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाचन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पचाने या पकाने की क्रिया । पचाना या पकाना ।
२. खाए हुए आहार का पेट में जाकर शरीर के धातुओं के रुप में परिवर्तन । अन्न जिस रुप में वह शरीर का पोषण करता है । विशेष—दे॰ पक्वाशय । यौ॰—पाचनशक्ति ।
३. वह औषध जो आम अथवा अपक्व दोष को पचावे । विशेष—पाचन औषध प्रायः काढ़ा करके दी जाती है । यह औषध १६ गुने पानी में पकाई जाती है और चौथाई रह जाने पर व्यवहार में लाई जाती है । वैद्यक में प्रत्येक रोग के लिये अलग अलग पाचन लिखा है जो कुल मिलाकर ३०० से अधिक होते हैं ।
४. प्रायशिचत्त ।
५. अम्ल रस । खट्टा रस ।
६. अग्नि ।
७. लाल एरंड ।
८. व्रण में से रक्त या मवाद निकालना (को॰) ।
९. व्रण या घाव का पुरा होना (को॰) ।
पाचन २ वि॰
१. पचानेवाला । हाजिम ।
२. किसी विशेष वस्तु के अजीर्ण को नाश करनेवाली औषध । विशेष—विशेष विशेष वस्तुओं के खाने से उत्पन्न अजीर्ण विशेष पदार्थों के खाने से नष्ट होता है । जो वस्तु जिसके अजीर्ण को नष्ट करती है उसे उसका पाचन कहते हैं । जैसे, कटहल का पाटन केला, केले का घी और घी का जँभीरी, नीबु पाचक है । इसी प्रकार आम और भात के अजीर्ण का दूध, दूध के अजीर्ण का अजवायन, मछली तथा मांस क े अजीर्ण का मठ्ठा पाचन है । गरम मसाला, हल्दी, हींग, सोंठ नमक आदि साधारण रीति से सभी द्रव्यों के पाचन हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाचन mf(ई)n. causing to cook or boil, softening, digestive, Suśr.
sour, L.
suppurative, W.
पाचन m. fire, L.
red ricinus, L.
acidity, sourness, W.
पाचन n. the act of cooking or baking &c.
causing a wound to close, a styptic for closing wounds, Suśr.
extracting extraneous substances from a wound &c. by means of cataplasms, a cataplasm, ib.
a dissolvent, digestive, ib.; Car.
any medicinal preparation or decoction, W.
a sort of drink, ib.
penance, expiation, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाचन a. (नी f.) [पाचयति कर्तरि ल्युः पाच्यतेऽनेन करणे ल्युट् वा] 1 Cooking. [] --2 Ripening. --3 Digestive. --4 Softening, relaxing. --5 Suppurative. --नः 1 Fire. --2 Sourness, acidity. --नं 1 The act of cooking. --2 The act of ripening. --3 A dissolvent, digestive medicine. --4 Causing a wound to close. --5 Penance, expiation (प्रायश्चित्त). --6 Infusion, decoction. --7 Extracting extraneous substances from a wound. --8 A cataplasm. --9 A substance used in closing wounds or restraining bleeding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाचन न० पाचयति कर्त्तरि ल्युपाच्यतेऽनेन करणे ल्युट् वा । १ पापक्षयकारके प्रायश्चित्ते मेदि० तस्य फलानुत्पादनेन पापस्य नाशनात् तयात्वम् । २ दोषपाचनसाधनद्रव्यभेदे तानि च चक्रपाणिदत्तेन रोगभेदे नानाविधान्युक्तानि तत्र दृश्यानि तत्प्रदानकालश्च “ज्वरितं षडहेऽतीते लष्वन्नमतिभोजनम् । सप्ताहात् पच्यतेऽस्तब्धे सामे ख्यात् पाचनं हितम्” । सर्वपाचनद्रव्यप्रमाणं वैद्यके उक्तं यथा “दशरत्तिकमाषेण गृहीत्वा तोलकद्वयम् । दत्त्वाम्भः षोडशगुणं ग्राह्यं पादावशेषितम्” ३ अग्नौ पु० मेदि० । ४ अम्लरसे हेमच० । ५ रक्तैरण्डे पु० राजनि० ६ ह । रितक्यां स्त्री ङीप् मेदि० । स्वार्थे क । पाचनक तत्रार्थेषु पाचन + सं ज्ञायां कन् । टङ्कने (सोहागा) हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4287,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाचनं, क्ली, (पाच्यतेऽनेनेति । पच् + णिच् + करणे ल्युट् ।) प्रायश्चित्तम् । इति मेदिनी । ने, ९० ॥ दोषपाचकक्वाथौषधम् । तस्य दान- कालः । यथा, सारकौमुद्याम् । “ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम् । सप्ताहात् परतोऽस्तब्धे सामे स्यात् पाचनं ज्वरे ॥” सर्व्वेषां पाचनद्रव्यानां परिमाणं यथा, -- “दशरक्तिकमाषेण गृहीत्वा तोलकद्वयम् । दत्त्वाम्भः षोडशगुणं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥” इति परिभाषा ॥ अथ सर्व्वज्वरे पाचनम् । “नागरं देवकाष्ठञ्च धन्याकं बृहतीद्बयम् । दद्यात् पाचनकं पूर्व्वं ज्वरिताय ज्वरापहम् ॥” इति नागरादि ॥ १ ॥ अथ वातिकज्वरे । “विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्बातिकज्वरे ॥” इति विल्वादिपञ्चमूली ॥ २ ॥ “पाचनं पिप्पलीमूलगुडूची विश्वजोऽथवा ॥” इति पिप्पलीमूलादि ॥ ३ ॥ [] “किराताब्दामृतोदीच्यबृहतीद्बयगोक्षुरैः । सस्थिराकलसीविल्वैः क्वाथो वातज्वरापहः ॥” इति किरातादि ॥ ४ ॥ “रास्ना वृक्षादनी दारु सरलं सैलबालुकम् । कषायः शर्कराक्षौद्रयुक्तो वातज्वरापहः ॥” इति रास्नादि ॥ ५ ॥ “विल्वादिपञ्चमूली च गुडूच्यामलके तथा । कुस्तुम्बुरुसमो ह्येष कषायो वातिके ज्वरे ॥” इति विल्वादिपञ्चमूल्यादि ॥ ६ ॥ “पिप्पलीशारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः । कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छसनजं ज्वरम् ॥” इति पिप्पल्यादि ॥ ७ ॥ “गुडूची शारिवा द्राक्षा शतपुष्पा पुनर्नवा । सगुडोऽयं कषायः स्याट्वातज्वरविनाशनः ॥” इति गुडूच्यादि ॥ ८ ॥ “द्राक्षागुडूचीकाश्मर्य्यत्रायमाणाः सशारिवाः । निःक्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्बातज्वरापहम् ॥” इति द्राक्षादि ॥ ९ ॥ * ॥ अथ पैत्तिकज्वरे । “कलिङ्गं कट्फलं मुस्तं पाठातिक्तकरोहिणी । पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ॥” इति कलिङ्गादि ॥ १० ॥ “सक्षौद्रं पाचनं पैत्ते तिक्ताब्देन्द्रयवैः शृतम् ॥” इति तिक्तादि ॥ ११ ॥ “लोध्रोत्पलामृतापद्मशारिवाणां सशर्करः । क्वाथः पित्तज्वरं हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥” इति लोध्रादि ॥ १२ ॥ १३ ॥ “पटोलयवनिःक्वाथो मधुना मधुरीकृतः । तीव्रपित्तज्वरामर्द्दी पानात्तृड्दाहनाशनः ॥” इति यवपटोलम् ॥ १४ ॥ “दुरालभापर्पटकप्रियङ्गु- भूनिम्बवासाकटुरोहिणीनाम् । जलं पिबेच्छर्करयावगाढं तृष्णास्रपित्तज्वरदाहयुक्तः ॥” इति दुरालभादि ॥ १५ ॥ “त्रायमाणा च मधुकं पिप्पलीमूलमेव च । किराततिक्तकं मुस्तं मधुकं सविभीतकम् ॥ सशर्करं पीतमेतत् पित्तज्वरनिवर्हणम् ॥” इति त्रायमाणादि ॥ १६ ॥ “मृद्वीका मघुकं निम्बं कटुकारोहिणीसमाः । अवश्यायस्थितं पाक्यमेतत् पित्तज्वरापहम् ॥” इति मृद्वीकादि ॥ १७ ॥ “एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः । किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरैः ॥” इति पर्पटकादि ॥ १८ ॥ “विश्वाम्बुपर्पटोशीरघनचन्दनसाधितम् । दद्यात् सुशीतलं वारि तृट्छर्द्दिज्वरदाहनुत् ॥” इति विश्वादि ॥ १९ ॥ “पर्पटामृतघात्रीणां क्वाथः पित्तज्वरं जयेत् ॥” इति पर्पटादि ॥ २० ॥ “द्राक्षारग्वघयोश्चापि ॥ २१ ॥ काश्मर्य्यस्याथवा पुनः ॥ २२ ॥ [] द्राक्षाभयापर्पटकाब्दतिक्ता- क्वाथं ससंपाकफलं विदध्यात् । प्रलापमूर्च्छाभ्रमदाहशोष- तृष्णान्विते पित्तभवे ज्वरे तु ॥” इति द्राक्षादि ॥ २३ ॥ “व्युषितं धन्याकजलं प्रातः पीतं सशर्करंपुंसाम् । अन्तर्द्दाहं शमयत्यचिराद्दूरप्ररूढमपि ॥” २४ ॥ अथ कफज्वरे । “मातुलुङ्गशिफाविश्वब्रह्मीग्रन्थिकसंयुतम् । कफज्वरेऽम्बु सक्षारं पाचनं वा कणादिकम् ॥” इति मातुलुङ्गादि ॥ २५ ॥ “कटुकं चित्रकं निम्बं हरिद्रेऽतिविषे वचाम् । कुष्ठमिन्द्रयवं मुर्व्वां पटोलञ्चापि साधितम् ॥ पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं श्लैष्मिके ज्वरे ॥” इति कटुकादि ॥ २६ ॥ “निम्बविश्बामृतादारुशटीभूनिम्बपौष्करम् । पिप्पल्यौ बृहती चेति
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाचन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाचनःपाचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाचनः 📚 ➤ पकाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाचन 📚पचाने या पकाने की क्रिया । पचाना या पकाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाचनः: पच् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें