🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाटलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाटलयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाटलयः

अर्थ: पादर का फूल

संस्कृत: पाटला · पर्याय: पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा, कृष्णवृन्ता

व्युत्पत्ति: पाटल + इनि (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाटलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पाटलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पाटलि (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. पाटलि (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाटलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाटलिःपाटलीपाटलयः
द्वितीयापाटलिम्पाटलीपाटलीन्
तृतीयापाटलिनापाटलिभ्याम्पाटलिभिः
चतुर्थीपाटलयेपाटलिभ्याम्पाटलिभ्यः
पञ्चमीपाटलेःपाटलिभ्याम्पाटलिभ्यः
षष्ठीपाटलेःपाटल्योःपाटलीनाम्
सप्तमीपाटलौपाटल्योःपाटलिषु
सम्बोधनहे पाटलेहे पाटलीहे पाटलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाटलि
पाटलि
pāṭali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पाढ़र (पाटला) के नाम (2.4.54) पाटला · अमोघा · काचस्थाली · फलेरुहा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाटलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पाडर का वृक्ष । उ॰—त्रिविध समीर बहै पाटलि, सुगंधि सनी । —शकुतंला, पृ॰ ५ ।
२. पांडुफली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटलि m. f. Bignonia Suaveolens, Suśr.
a species of rice, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटलिः f. The trumpet-flower. --Comp. --पुत्रं N. of an ancient city, the capital of Magadha, situated near the confluence of the Śoṇa and the Ganges, and identified by some with the modern Pātnā. It is also known by the names of पुष्पपुर, कुसुमपुर; see Mu. 2, 3, and 4. 16, and R. 6. 24 also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटलि स्त्री पट--णिच् अलि । (पारुल) ख्याते १ वृक्षे “पाटलिसंसर्गसुरभिवनवाताः” इति शकुन्तला २ घण्टा- पाटलौ च अमरः वा ङीप् । ङीप् । ङीवन्तः ३ कटभीवृक्षे ४ सुष्ककचवृक्षे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4288,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटलिः, स्त्री, (पाटि + भावे घञ् । पाटो दीप्तिसं लातीति । ला + “अच इः ।” उणां ४ । १३८ । इति इः । पाटलिपुष्पाणां अतिभुश्रीकतापे वास्यातथात्वम् ।) पाटलापुष्पवृक्षः । इत्यमरः ॥ [] (यथा, महाभारते । ७ । २२ । १५ । “तन्तु पाटलिपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः । वहमाना व्यराजन्त मत्सस्यामित्रघातिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-100-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाटलि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाटलयःपाटलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाटलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पाटलि (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाटलयः 📚 ➤ पादर का फूल
संस्कृत: पाटला · पर्याय: पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा, कृष्णवृन्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाटलि 📚पाडर का वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाटलि
पाढ़र (पाटला) के नाम (२.४.५४) — पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पाटलयः: पाटल + इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें