🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:30:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाठकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाठकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाठकः

अर्थ: अध्यापक, प्राध्यापक, गुरु

व्युत्पत्ति: पठ् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाठक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाठक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाठकःपाठकौपाठकाः
द्वितीयापाठकम्पाठकौपाठकान्
तृतीयापाठकेनपाठकाभ्याम्पाठकैः
चतुर्थीपाठकायपाठकाभ्याम्पाठकेभ्यः
पञ्चमीपाठकात् / पाठकाद्पाठकाभ्याम्पाठकेभ्यः
षष्ठीपाठकस्यपाठकयोःपाठकानाम्
सप्तमीपाठकेपाठकयोःपाठकेषु
सम्बोधनहे पाठकहे पाठकौहे पाठकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाठक
पाठक
pāṭhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाठक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जो पढे़ । पढ़नेवाला । वाचक ।
२. जो पढा़वे । पढा़नेवाला । अध्यापक ।
३. धर्मोंपदेशक ।
४. गौड़, सारस्वत, सरयूपारीण, गुजराती आदि ब्राह्मणों का एक उपवर्ग ।
५. गुप्तकाल में प्रचलित एक बडे़ माप का नाम जो कुल्यावाप से पँचगुना होता था । उ॰—पिछले गुप्तकाल में एक बडे़ माप का नाम मिलता है जिसे पाठक कहते थे । — पू॰ म॰ भा॰,पृ॰ १२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठक m. a reciter, reader (f(इका). , Pāṇ. iv, 1, 4, Sch.)
a student, pupil, Cat.
a scholar, lecturer, preceptor, teacher (cf. धर्म-, नक्षत्र-, स्मृति-), Mn.; MBh.; Pañc.
a public reciter of the Purāṇas or other sacred works, W.
a Paṇḍit who declares what is the law or custom according to the scriptures, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठकः [पठ्-ण्वुल्] 1 A teacher, [] lecturer, preceptor. --2 A public reader of the Purāṇas or other sacred books. --3 A spiritual teacher. --4 A pupil, student, scholar. --5 The text of a book.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठक त्रि० पठ--ण्वुल् । १ षठनकर्त्तरि णिच्--ण्वुल् । पाठके २ अध्यापके ३ पुराणादिवाचके च । तल्लक्षणादि- कमुक्तं ति० त० यथा “भविष्यपुराणम् “इतिहासपुराणानि श्रुत्वा भक्त्या विशांपते! । मुच्यते सक्यापेभ्यो ब्रह्महत्यादिभिर्विभी! । ब्राह्मणं वाचकं विद्यान्नान्यवर्णजमादरात् । श्रुत्वान्यवर्ण- [] जाद्राजन् ! वाचकान्नरकं व्रजेत्” तथा “देवार्चामग्रतः कृत्वा व्राह्मणानां विशेषतः । ग्रन्थिञ्च शिथिलं कुर्य्या- द्वाचकः कुरुनन्दन! । पुनर्वध्नीत तत्सूत्रं न मुक्त्वा धा- रयेत् क्वचित् । हिरण्यं रजतं गाश्च तथा कांस्योपदो- हनाः । दत्त्बा तु वाचकायेह श्रुतस्याप्नोति तत्फलम्” । कांस्योपदोहनाः कांस्यक्रोडाः । “वाचकः पूजितोयेन प्रसन्नास्तस्य देवताः” । तथा “ज्ञात्वा पर्वसमाप्तिं च पूजयेत् वाचकं बुधः । आत्मानमपि विक्रीय, य इच्छेत् सफलं कृतम्” । तथा “विस्पष्टमद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् । बुध्यमानः स्वयं शुद्धो ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप! । ब्राह्मणादिषु सर्वेषु ग्रन्थार्थं चार्पयन्नृप! । य एवं वाचयेद्ब्रह्मन् स विप्रो व्यास उच्यते” । “सप्तस्वरसमायुक्तं काले काले विशा- म्पते! । प्रदर्शयन् रसान् सर्वान् वाचयेद्वाचको नृप!” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4289-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठकः, त्रि, (पाठयति अध्यापयतीति । पठ + णिच् + ण्वुल् ।) उपाध्यायः । इति हेमचन्द्रः । १ । ७८ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ३१२ । १०५ । “पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः । सर्व्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डितः ॥”) धर्म्मभाणकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (पठ- तीति । पठ + ण्वुल् । वाचकः । अध्येता । “चर्व्वणं गिलनञ्चापि कासितं श्वासितन्तथा । नीचोच्चञ्चैव गम्भीरं वर्ज्जयेत् पाठकः सुधीः ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-101-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पाठक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाठकःपाठक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पठ् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाठकः 📚 ➤ अध्यापक, प्राध्यापक, गुरु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाठक 📚जो पढे़ । पढ़नेवाला । वाचक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाठकः: पठ् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें