🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:11:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पातुकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पातुकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पातुकः

अर्थ: पतनशील

संस्कृत: पर्याय: पतयालु

व्युत्पत्ति: पत् + उकञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पातुक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पातुक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापातुकःपातुकौपातुकाः
द्वितीयापातुकम्पातुकौपातुकान्
तृतीयापातुकेनपातुकाभ्याम्पातुकैः
चतुर्थीपातुकायपातुकाभ्याम्पातुकेभ्यः
पञ्चमीपातुकात् / पातुकाद्पातुकाभ्याम्पातुकेभ्यः
षष्ठीपातुकस्यपातुकयोःपातुकानाम्
सप्तमीपातुकेपातुकयोःपातुकेषु
सम्बोधनहे पातुकहे पातुकौहे पातुकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पातुक
पातुक
pātuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गिरने वाला (3.1.27) पतयालु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पातुक १ वि॰ [सं॰]
१. पतनशील । गिरनेवाला ।
२. नरकगामी (को॰) ।
३. जातिच्युत । जाति से भ्रष्ट होनेवाला ।
पातुक २ संज्ञा पुं॰
१. प्राप्त । झरना ।
२. वह जो पतनशील हो ।
३. जलहाथी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातुक mfn. falling or apt to fall (= पतनशील, Pāṇ. iii, 2, 154)
falling down, Śiś. iii, 3
losing caste or going to the lower regions, MBh. xii, 3444
पातुक m. a precipice, L.
an aquatic animal (= जलहस्तिन्), L.
N. of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (617,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातुक a. (की f.) [पत्-उकञ्] 1 Falling habitually or frequently. --2 Apt or disposed to fall. --3 Losing one's caste. --4 Going to hell. --कः 1 The declivity of a mountain, a precipice. --2 The water-elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातुक त्रि० पत--उकञ् । १ पतनशीले २ प्रपाते ३ जलहस्तिनि च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4300,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातुकः, त्रि, (पत + “लषपतपदस्थेति ।” ३ । २ । १५४ । इति उकञ् ।) पतयालुः । पतन- शीलः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ९१ । ४२ । “यमो राजा धार्म्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः । संयच्छन् भवति प्राणानसंयच्छंस्तु पातुकः ॥”) प्रपाते जलहस्तिनि च पुं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पातुकःपातुक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पत् + उकञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पातुकः 📚 ➤ पतनशील
संस्कृत: पर्याय: पतयालु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पातुक 📚पतनशील । गिरनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पातुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पातुकः: पत् + उकञ् — शीलार्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬