🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:46:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पायसम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पायसम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पायसम्

अर्थ: दूध या पानी से बना हुआ

संस्कृत: सरलद्रवः, क्षीरान्नम् · पर्याय: श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव

व्युत्पत्ति: पयस् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पायस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पायस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पायस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पायस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापायसःपायसौपायसाः
द्वितीयापायसम्पायसौपायसान्
तृतीयापायसेनपायसाभ्याम्पायसैः
चतुर्थीपायसायपायसाभ्याम्पायसेभ्यः
पञ्चमीपायसात् / पायसाद्पायसाभ्याम्पायसेभ्यः
षष्ठीपायसस्यपायसयोःपायसानाम्
सप्तमीपायसेपायसयोःपायसेषु
सम्बोधनहे पायसहे पायसौहे पायसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पायस
पायस
pāyasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चीड़ का गोंद (2.6.129)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पायस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूध और शर्करा के साथ पकाया हुआ चावल । खीर ।
२. क्षीर । दुग्ध । दूध (को॰) ।
३. सरल- निर्यास । सलई का गोंद जो बिरोजे की तरह का होता है ।
पायस २ वि॰ दूध या जल का । दुग्ध या जल से संबद्ध [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पायस mf(ई)n. (fr. पयस्) prepared with or made of milk, GṛŚrS.
पायस m. n. food prepared with m˚, (esp.) rice boiled in m˚ or an oblation of m˚ and rice and sugar, ib.; Mn.; MBh. &c.
पायस m. the resin of Pinus Longifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पायस a. (सी f.) [पयसो विकारः अण्] Made of water or milk. --सः, --सं 1 Rice boiled in milk; Ms. 3. 271, 5. 7; Y. 1. 173. --2 Turpentine. --3 An oblation of milk, rice, [] and sugar. --सं 1 Milk. --2 Ambrosia, nectar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0695-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पायस त्रि० पयसोविकारः अण् । १ दुग्धविकारे २ परमान्ने पु० अमरः । तत्पाकप्रकारो यथा “अतप्ततण्डुलो धौतः परिभृष्टो घृतेन च । खण्डयुक्तेन दुग्धेन पाचितः पायसो भवेत । पायसः कफकृद्बल्यो विष्टम्भी मधुरी गुरु” पाकराजेश्वरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4311,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पायसः, पुं, क्ली, श्रीवासः ॥ टारपिन् इति भाषा । पयसा संस्कृतः । (पयसो विकार इत्यण् ।) परमान्नम् । इत्यमरमेदिनीकरौ । अस्य पाक- प्रकारो गुणाश्च । “अतप्ततण्डुलो धौतः परिभृष्टो घृतेन च । खण्डयुक्तेन दुग्धेन पाचितः पायसो भवेत् ॥ पायसः कफकृद्बल्यो विष्टम्भी मधुरो गुरुः ॥” तस्य पित्र्युद्देशेन गङ्गाम्भसि निःक्षेपे फलं यथा, -- “पितॄनुद्दिश्य यो भक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिस्तिलैः सार्द्धं गङ्गाम्भसि विनिःक्षिपेत् ॥ [] तृप्ता भवन्ति पितरस्तस्य वर्षशतं हरे ! । यच्छन्ति विविधान् कामान् पतितुष्टाः पिता- महाः ॥” इति स्कान्दे काशीखण्डे २७ अध्यायः ॥ चन्द्रप्रभपायसो यथा, -- “भृष्टजीरचतुर्जातश्चन्द्रकान्तः सुरोचनः ॥” इति राजवल्लभः ॥ पयोविकारे, त्रि । यथा, -- “कन्दुपक्वानि तैलेन पायसं दधि शक्तवः । द्विजैरेतानि भोज्यानि शूद्रगेहकृतान्यपि ॥” इति तिथितत्त्वे वराहपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-119-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पायस" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पायसम्पायस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पायस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पायस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पायसम् 📚 ➤ दूध या पानी से बना हुआ
संस्कृत: सरलद्रवः, क्षीरान्नम् · पर्याय: श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पायस 📚दूध और शर्करा के साथ पकाया हुआ चावल । खीर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पायस
खीर (२.७.२६) — परमान्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पायसम्: पयस् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें