🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:00:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पार्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पार्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पार्यः

अर्थ: पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: पालनपूरणयोः

अंग्रेज़ी: to take care, to nurture, to nourish, o provide, to fill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पॄ + ण्यत्
  2. पारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पारी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पार्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापार्यःपार्यौपार्याः
द्वितीयापार्यम्पार्यौपार्यान्
तृतीयापार्येणपार्याभ्याम्पार्यैः
चतुर्थीपार्यायपार्याभ्याम्पार्येभ्यः
पञ्चमीपार्यात् / पार्याद्पार्याभ्याम्पार्येभ्यः
षष्ठीपार्यस्यपार्ययोःपार्याणाम्
सप्तमीपार्येपार्ययोःपार्येषु
सम्बोधनहे पार्यहे पार्यौहे पार्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पॄ (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (पालनपूरणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपिपर्तिपिपूर्तःपिपुरति
मध्यमपिपर्षिपिपूर्थःपिपूर्थ
उत्तमपिपर्मिपिपूर्वःपिपूर्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पिपर्ति · लिट्: पपार · लुट्: परिता · लृट्: परिष्यति · लोट्: पिपर्तु · लङ्: अपिपः · विधिलिङ्: पिपूर्यात् · आशीर्लिङ्: पूर्यात् · लुङ्: अपारीत् · लृङ्: अपरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: परण · ण्वुल्: पारकः · तृच्: परीता · ण्यत्: पार्यः · तव्य: परीतव्यः · अनीयर्: परणीयः · क्त: पूर्तः · क्तवतु: पूर्तवान् · शतृ: पिपुरत्/पिपुरद् · स्य-शतृ: परीष्यन् · क्त्वा: पूर्त्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: परीतुम् · णमुल्: पारम् · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पार्य
पार्य
pārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पार्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पार्य्य]
१. एक रुद्र का नाम (शुक्ल यजु॰) ।
२. अंत । निश्चय । समाप्ति । परिणाम (को॰) ।
पार्य २ वि॰ [सं॰]
१. जो दूसरे तट पर या दूसरी ओर हो ।
२. ऊपरी ।
३. अंतिम । निर्णायक ।
४. प्रभावकरी । सफल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्य mfn. being on the opposite side or bank, TS.
upper, VS.
last, final, decisive, R.
helping through, effective, successful, ib.
पार्य n. end, issue, decision, ib.
पार्य See under 1. पार, p. 620.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (620,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्य a. Ved. 1 Being on the other bank or side. --2 Last, final. --3 Upper. --4 Decisive. --5 Effectual. --र्यं 1 End. --2 Decision.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0695-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्य्य पु० पारे भवः ष्यञ् । रुद्रभेदे यजु० १६ । ४२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4317,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पार्यःपार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पॄ + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: पारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पारी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पार्यः 📚 ➤ पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: पालनपूरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पार्य 📚एक रुद्र का नाम (शुक्ल यजु॰)🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पार्यः: पॄ + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें