🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पालो

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पालः

अर्थ: प्ररक्षक, अभिभावक, संरक्षक

व्युत्पत्ति: पाल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापालःपालौपालाः
द्वितीयापालम्पालौपालान्
तृतीयापालेनपालाभ्याम्पालैः
चतुर्थीपालायपालाभ्याम्पालेभ्यः
पञ्चमीपालात् / पालाद्पालाभ्याम्पालेभ्यः
षष्ठीपालस्यपालयोःपालानाम्
सप्तमीपालेपालयोःपालेषु
सम्बोधनहे पालहे पालौहे पालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाल
पाल
pāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालक । पालनकर्ता ।
२. चरवाहा ।
३. पीकदान । ओगालदान ।
४. चित्रक वृक्ष । चीते का पेड़ ।
५. बंगाल का एक प्रसिद्ध राजवंश जिसने साढे़ तीन सौ वर्ष तक वंग और मगध में राज्य किया ।
६. बंगालियों की एक उपाधि ।
७. राजा । नरेश (को॰) ।
पाल २ संज्ञा पुं॰ [हि॰ पालना]
१. फलों को गरमी पहुँचाकर पकाने के लिये पत्ते बिछाकर रखने की विधि । विशेष— अब कारबाइड नामक रासयनिक चूर्ण से भी फल आदि पकाए जाने लगे हैं । इससे आम आदि अपेक्षाकृत शीघ्र पकते हैं । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।
२. फलों को पकाने के लिये भूसा या पत्ते कागज आदि विछाकर बनाया हुआ स्थान । जैसे,— पाल का पका आम अच्छा होता है ।
पाल ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पट या पाट]
१. वह लंबा चौड़ा कंपड़ा जिसे नाव के मस्तूल से लगाकर इसलिये तानते है जिसमें हवा भरे और नाव को ढकेले । क्रि॰ प्र॰—चढ़ाना ।—तानना ।—उतारना ।
२. तंबू । शामियाना । चँदोवा ।
३. गाड़ी या पालकी आदि ढकने का कपड़ा ओहार ।
पाल ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पालि]
१. पानी को रोकनेवाला बाँध या किनारा । मेड़ । उ॰— सतगुरु बरजै सिष करै क्यूँ करि बंचै काल । दुहु दिसि देखत बहि गया पाणी फोड़ी पाल ।—दादू॰ पृ॰ १८ ।
२. मोटा । ऊँचा किनारा । कगार । उ॰— खेलत मानसरोदक गई । जाइ पाल पर ठाढ़ी भई ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. पानी के कटाव से कुआँ, नदी आदि के किनारे पर भोतर की ओर बननेवाला खोखला स्थान ।
पाल ५ संज्ञा पुं॰ [?] कबूतरों का जोड़ा खाना । कपोत- मैथुन । क्रि॰ प्र॰—खाना ।
पाल ६ संज्ञा पुं॰ [?] तोप, बंदुक या तमंचे की नाल का घेरा या चक्कर । (लश॰) ।
पाल पु † ७ संज्ञा स्त्री॰ [प्रा॰ पाल] एक आभूषण । दे॰ पायल । उ॰— घम्म घमंतइ घुघरइ, पग सोनेरो पाल । मारू चाली मंदिरे, जाणि जाणि छुटो छंछाल ।— ढोला॰ दू॰, ५३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाल m. (ifc. f(आ). ) a guard, protector, keeper, R.; Hariv.
a herdsman, Mn.; Gaut.; Yājñ.; MBh.
protector of the earth, king, prince, BhP.
(also n.) a spitting spittoon (as ‘recipient’ ?), L.
N. of a serpent-demon of the race of Vāsuki, MBh.
of a prince, Cat.
(with भट्ट) N. of an author, ib.
N. of a dynasty (that reigned over Gauḍa and the adjacent countries from about 800-1050 A.D.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालः 1 [पाल्-अच्] A protector guardian, keeper; as in गोपालः, वृष्णिपालः, &c. --2 A herdsman; विवादः, स्वामिपालयोः Ms. 8. 5, 229, 240. --3 A king. --4 A spitting-pot. --ली A herdsman's wife. --Comp. --घ्नः a mushroom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाल रक्षणे चु० उभ० सक० सेट् । पालयति ते अपीपलत् त ।
पाल त्रि० पालयति पाल--अच् । १ रक्षके “पालदोषविनाशे च पाले दण्डो विधीयते” इति स्मृतिः । भावे अच् । २ रक्षणे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाल, क रक्षे । इति कविकल्पद्रुमः (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) क, पालयति । ह्नस्ववतैवेष्टसिद्धे दीर्घिणोऽपि पाठः । कानुबन्धानामिदनुबन्धवत् ञेरनित्यतां बोधयति । तेन पालति पलति इत्यपि सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
पालः, पुं, (पालयतीव निंष्ठीवनादिकमिति । पालि + अच् ।) पतद्ग्रहः । इति हेमचन्द्रः ॥ पिक्दान् इति भाषा ॥ पालके, त्रि । यथा, -- “दिवावक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे । योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतामियात् ॥” इति मनुः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाल" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पालःपाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पल् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पालः 📚 ➤ प्ररक्षक, अभिभावक, संरक्षक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाल 📚पालक । पालनकर्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पालः: पल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें