🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:28:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाशकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाशकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाशकम्

अर्थ: अक्ष, पाँसा

संस्कृत: अक्षः · पर्याय: अक्ष, देवन, दुन्दुभि, आकर्ष

व्युत्पत्ति: पाश्यति पीडयति- पश् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाशक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पाशक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पश् + ण्वुल्
  3. पाशक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पश् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाशक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाशकःपाशकौपाशकाः
द्वितीयापाशकम्पाशकौपाशकान्
तृतीयापाशकेनपाशकाभ्याम्पाशकैः
चतुर्थीपाशकायपाशकाभ्याम्पाशकेभ्यः
पञ्चमीपाशकात् / पाशकाद्पाशकाभ्याम्पाशकेभ्यः
षष्ठीपाशकस्यपाशकयोःपाशकानाम्
सप्तमीपाशकेपाशकयोःपाशकेषु
सम्बोधनहे पाशकहे पाशकौहे पाशकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाशक
पाशक
pāśaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाशक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का खेल या जआ । पासा । चौपड़ ।
२. पाश । फंदा । बंधन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशक m. a snare, trap, noose (ifc.; cf. कण्ठ-, दण्ड-)
a die, HPariś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशकः 1 A die, dice. --2 (At the end of comp.) A snare, trap; as in कंठ˚ &c. --Comp. --पीठं a gambling house or table.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशक पु० पश--ण्वुल् । द्यूतक्रीडासाधने गुडिकादौ (पाशा) अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशकः, पुं, (पाशयति पीडयतीति । पश + णिच् + ण्वुल् ।) द्यूतविशेषः । पाशा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अक्षः २ देवनः ३ । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥ सारिः ४ शारिः ५ सारः शारः ७ पाशः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाशक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाशकम्पाशक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पश् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: पाशक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पश् + ण्वुल् | पाशक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पश् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाशकम् 📚 ➤ अक्ष, पाँसा
संस्कृत: अक्षः · पर्याय: अक्ष, देवन, दुन्दुभि, आकर्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाशक 📚एक प्रकार का खेल या जआ । पासा । चौपड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाशक
पासे (२.१०.४५) — अक्ष, देवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाशकम्: पश् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬