🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:34:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिशाचा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिशाचाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिशाचाः

अर्थ: भूत, बैताल, शैतान, प्रेत, दुष्ट प्राणी

संस्कृत: देवयोनिः · पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

व्युत्पत्ति: पिशितमाचमति-आ + चम्, बा.ड पृषो .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिशाच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पिशाच (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. पिशाचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पिशाचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. पिशाचा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. पिशाचा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पिशाच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिशाचःपिशाचौपिशाचाः
द्वितीयापिशाचम्पिशाचौपिशाचान्
तृतीयापिशाचेनपिशाचाभ्याम्पिशाचैः
चतुर्थीपिशाचायपिशाचाभ्याम्पिशाचेभ्यः
पञ्चमीपिशाचात् / पिशाचाद्पिशाचाभ्याम्पिशाचेभ्यः
षष्ठीपिशाचस्यपिशाचयोःपिशाचानाम्
सप्तमीपिशाचेपिशाचयोःपिशाचेषु
सम्बोधनहे पिशाचहे पिशाचौहे पिशाचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिशाच
पिशाच
piśāca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · यक्ष · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिशाच संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ पिशाची]
१. एक हीन देव- योनि । भूत । विशेष— यक्षों और राक्षसों से पिशाच हीन कोटि के कहे गए हैं और इनका स्थान मरुस्थल बताया गया है । ये बहुत अशुचि और गंदे कहे गए हैं । युद्धक्षेत्रों आदि में इनके बीभत्स काडों का वर्णन कवि लोगों ने किया है, जैसे खोपडी़ में रक्त पीना आदि ।
२. प्रेत (को॰) ।
३. अत्यंत क्रूर और दुष्ट व्यक्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशाच m. (ifc. f(आ). ) N. of a class of demons (possibly so called either from their fondness for flesh [पिश for पिशित] or from their yellowish appearance; they were perhaps originally a personification of the ignis fatuus; they are mentioned in the Veda along with Asuras and Rākṣasas See also, Mn. xii, 44; in later times they are the children of Krodhā cf. IW. 276)
a fiend, ogre, demon, imp, malevolent or devilish being, AV. &c. &c. (ifc. ‘a devil of a -’, Kād.)
N. of a Rakṣas, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशाचः [पिशितमाचामति, आ + चम् बा˚ ड पृषो˚] A fiend, goblin, devil, spirit, malevolent being; नन्वाश्वासितः पिशाचोपि भोजनेन V. 2; Ms. 1. 37; 12. 44. --Comp. --आलयः phosphorescence. --द्रुः a kind of tree. --बाधा --संचारः demoniacal possession. --भाषा ‘the language of devils’, a gibberish or corruption of Sanskrit, one of the lowest Prākṛta dialects used in plays. --सभं {1} an assemblage of fiends. {2} pandemonium, the hall of their assembly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशाच पु० पिशितमाचामति आ + चम--बा० ड पृषो० । १ देवयोनिभेदे २ प्रेते च अमरः “अन्तरीक्षचरा ये च भूतप्रेत पिशाचकाः । वर्जयित्वा रुद्रनणांस्ते तत्रैव चरन्ति हि । नोर्द्ध्वं विक्रमणे शक्तिस्तेषां सम्भृतया- व्मनाम् । अत ऊर्द्ध्वं हि विप्रेन्द्र! राक्षसा ये कृतै- नसः । ते तु सूर्य्यादधः सर्वे विहरन्त्यूर्द्धवर्जिताः” इति पाद्मे खर्गखण्डे १५ अ० । प्रेते यथा “अशौचान्ताद्वि- तीयेऽह्नि यस्य नोत्सृज्यत वृषः । पिशाचत्वं भवेत्तस्य दचैः श्राद्धशतैरपि” शु० त० । तन्निवारणे कुशलः आकर्षा० कन् । पिशाचक तन्निबारणकुलमे त्रि० स्वार्थे पर्श्वा० अण् । पैशाच तदर्थे पिशाच इव कायति कै--क । पिशाचतुल्ये यक्षगुह्यकादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशाचः, पुं, (पिशितं मांसमश्नातीति । पिशित + अश + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इति अण् । ततः “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ।” ६ । ३ । १०९ । इति शितभागस्य लोपः अशभागस्य शाचादेशः ।) देवयोनिविशेषः । इत्यमरः । १ । १ । ११ ॥ पिचाश इति भाषा ॥ (यथा, मनौ । १ । ३७ । “यक्षरक्षःपिशाचांश्च गन्धर्व्वाप्सरसोऽसुरान् ॥” “यक्षो वैश्रवणस्तदनुचराश्च । रक्षांसि रावणा- दीनि । पिशाचास्तेभ्योऽपकृष्टा अशुचिमरुदेश- निवासिनः ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥) तस्य लोको यथा, -- “अन्तरीक्षचरा ये च भूतप्रेतपिशाचकाः । वर्जयित्वा रुद्रगणांस्ते तत्रैव चरन्ति हि ॥ नोर्द्ध्वं विक्रमणे शक्तिस्तेषां सम्भृतपाप्मनाम् । अत ऊर्द्ध्वं हि विप्रेन्द्र ! राक्षसा ये कृतैनसः । ते तु सूर्य्यादधः सर्व्वे विहरन्त्यूर्द्ध्ववर्जिताः ॥” इति पाद्मे स्वर्गखण्डे १५ अध्यायः ॥ प्रेतः । यथा, शुद्धितत्त्वे । “अशौचान्ताद्द्वितीयेऽह्नि यस्य नोत्सृज्यते वृषः । पिशाचत्वं भवेत्तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिशाच" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिशाचाःपिशाच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पिशाच (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | पिशाचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिशाचाः 📚 ➤ भूत, बैताल, शैतान, प्रेत, दुष्ट प्राणी
संस्कृत: देवयोनिः · पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिशाच 📚एक हीन देव- योनि । भूत । विशेष— यक्षों और राक्षसों से पिशाच हीन कोटि क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पिशाच
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, गुह्यक, सिद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬