🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:05:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीडम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीडम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीडम्

अर्थ: दुःख देना, पीड़ा करना, चेताना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: अवगाहने

अंग्रेज़ी: to harass,to annoy,to irritate,to give pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — पीड् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. पीड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पीड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पीड् + अच्
  4. पीड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पीड् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पीड् (चुरादिगण) · अर्थ: दुःख देना, पीड़ा करना, चेताना (अवगाहने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपीडयतिपीडयतःपीडयन्ति
मध्यमपीडयसिपीडयथःपीडयथ
उत्तमपीडयामिपीडयावःपीडयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पीडयति · लट् (आत्मने.): पीडयते · लिट्: पीडयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पीडयाञ्चक्रे · लुट्: पीडयिता · लुट् (आत्मने.): पीडयिता · लृट्: पीडयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पीडयिष्यते · लोट्: पीडयतात् · लोट् (आत्मने.): पीडयताम् · लङ्: अपीडयत् · लङ् (आत्मने.): अपीडयत · विधिलिङ्: पीडयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पीडयेत · आशीर्लिङ्: पीड्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पीडयिषीष्ट · लुङ्: अपिपीडत् · लुङ् (आत्मने.): अपिपीडत · लृङ्: अपीडयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपीडयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पीडन · ण्वुल्: पीडकः · तृच्: पीडयिता · यत्: पीड्यः · तव्य: पीडयितव्यः · अनीयर्: पीडनीयः · क्त: पीडितः · क्तवतु: पीडितवान् · शतृ: पीडयन् · स्य-शतृ: पीडयिष्यन् · शानच्: पीडयमानः · क्त्वा: पीडयित्वा · ल्यप्: प्रपीड्य · तुमुन्: पीडयितुम् · णमुल्: पीडम् · क्तिन्: पीट्टि · क्वसु: पीडयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीड्
पीड्
pīḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीड् (prob. fr. पिस्द् = पि-√ सद्) pf. पिपीडे, to be squeezed or pressed out (as Soma), RV. iv, 22, 8; cl. 10. P. or Caus. पीडयति (ep. also ˚ते; aor. अपिपीडत्, or अपीपिडत्, Pāṇ. vii, 4, 3), Dhātup. xxxii, 11; to press, squeeze (कालं कालेन पीडयन्, ‘Pressing time against time’ i.e. ‘leaving everything to time’, Mn. i, 51), AV. &c. &c.; to hurt, harm, injure, oppress, pain, vex, Mn.; MBh. to beleaguer (a city), R.; to break (a vow), Yājñ.; to neglect (one's family), MBh.; (in astrol.) to cover (esp. with something inauspicious), to eclipse, obscure, Var. : Pass. पीड्यते, to be pressed or pained or afflicted, MBh.; Kāv. &c.; to cause pain, hurt, Pañcad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीड् {c10c} U. (पीडयति-ते, पीडित) 1 To pain, torment, harm, hurt, injure, harass, annoy, molest; नीलं च पीपिडच्छरैः Bk. 15. 82; Pt. 1. 343; Ms. 4. 67, 238; 7. 29. --2 To oppose, resist. --3 To besiege (as a city). --4 To press or squeeze together, compress, pinch; कंठे पीडयन् Mk. 8; लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh. 2. 5; दशनपीडिताधरा R. 19. 35. --5 To suppress, destroy; Ms. 1. 51. --6 To neglect. --7 To cover with anything inauspicious. --8 To eclipse. --9 To overpower. --10 To break, violate. --11 To take away, remove. --12 To stir, agitate. --13 To cover, wrap.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीडम्अव्यय — पीड् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: पीड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पीड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पीड् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीडम् 📚 ➤ दुःख देना, पीड़ा करना, चेताना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: अवगाहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीड् 📚(prob. fr. पिस्द् = पि-√ सद्) pf. पिपीडे, to be squeezed or pressed o…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीडम्: पीड् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें