🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीडया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीडया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीडया

अर्थ: दर्द, कष्ट, भोगना, सताना, परेशानी, वेदना

संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

व्युत्पत्ति: पीड् + अङ् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीडा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीडा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीडापीडेपीडाः
द्वितीयापीडाम्पीडेपीडाः
तृतीयापीडयापीडाभ्याम्पीडाभिः
चतुर्थीपीडायैपीडाभ्याम्पीडाभ्यः
पञ्चमीपीडायाःपीडाभ्याम्पीडाभ्यः
षष्ठीपीडायाःपीडयोःपीडानाम्
सप्तमीपीडायाम्पीडयोःपीडासु
सम्बोधनहे पीडेहे पीडेहे पीडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीडा
पीडा
pīḍā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीडा f. pain, suffering, annoyance, harm, injury, violation, damage (˚डया ind. with pain i.e. unwillingly), Mn.; MBh. &c.
devastation (cf. पीडन), W.
restriction, limitation, KātyŚr., Sch.
obscuration, eclipse (of a planet, cf. ग्रह-प्˚), Var.
pity, compassion, L.
a chaplet or garland for the head, L. (cf. आपीड)
Pinus Longifolia, L.
a basket, L.
w.r. for पीठ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीडा [पीड् --भावे भिदा˚ अङ्] 1 Pain, trouble, suffering, annoyance, molestation, agony; आश्रमपीडा R. 1. 37 ‘disturbance’; 71; मदन˚, दारिद्र्य˚ &c. --2 Injury, damage, harm; Bg. 17. 19; Ms. 7. 169. --3 Devastation, laying waste. --4 Violation, infringement. --5 Restriction. --6 Pity, compassion. --7 Eclipse. --8 A chaplet, garland for the head. --9 The Sarala tree. --10 A basket, --Comp. --कर a. troublesome, painful. --करणं torturing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीडा स्त्री पीड--भावे भिदा० अङ् । १ व्यधायां २ दुःखे च ३ कृपायां ४ शिरोमालायां ५ सरलवृक्षे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4345,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीडा, स्त्री, (पीडनमिति । पीड + “षिद्भिदा- दिभ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इति अङ् । तत- ष्टाप् ।) पीडनम् । तत्पर्य्यायः । वाधा २ व्यथा ३ दुःखम् ४ अमानस्यम् ५ प्रसूतिजम् ६ कष्टम् ७ कृच्छ्रम् ८ आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । ९ । ३ ॥ आवाधा १० । इति हलायुधः ॥ आमानस्यम् ११ । इति रायमुकुटः ॥ (शूलम् १२ रुग् १३ वेदना १४ आर्त्तिः १५ तोदः १६ रुजा १७ । इति वैद्यकरत्नमाला ॥ यथा, मनुः । ७ । १६९ । “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । तदात्वे चाल्पिकां पीडां तदा सन्धिं समाश्र- येत् ॥”) एषां पीडादीनां मध्ये विशेष्यगामिनो ये दुःखकष्टकृच्छ्राभीलास्ते त्रिलिङ्गाः । सा आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकतापत्रयभेदेन त्रिविधा । आध्यात्मिकोऽपि द्विविधः । यथा, -- “आध्यात्मिकादि मैत्रेय ! ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः । उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम् ॥ आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस्तथा । शारीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयताञ्च सः ॥ शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगन्दरैः । गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्द्यादिभिरनेकधा ॥ तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः । भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हसि ॥” अङ्गामयो वातजलोदरादिः । १ ॥ * ॥ “कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः । शोकासूयावमानेर्ष्यामात्स्यर्य्यादिभवस्तथा ॥ मानसोऽपि द्विजश्रेष्ठ ! तापो भवति नैकधा ॥ २ ॥ इत्येवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्याध्यात्मिकः स्मृतः ॥ मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः । सरीसृपाद्यैश्च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः ॥ शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः । तापो द्बिजवरश्रेष्ठ ! कथ्यते चाधिदैविकः ॥ गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा । दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तम ! ॥” इति विष्णुपुराणे । ६ । ५ । १ -- ९ ॥ * ॥ कृपा । शिरोमाला । सरलद्रुः । इति मेदिनी । डे, २० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-157-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीडा" आता है (60)
विहेठ क्षति । पीडा । दुःखपरिबाधा पीडा । कष्ट । बाधा । भ्रम । श्रांति । मिहनतप्राणाघात पीडा़ । कष्टईजा दुःख । तकलीफ । पीडा़ । कष्टईति खेति को हानी पहुँचानेवाला उपद्रव । ये छह प्रकार के हैं—(क) अतिवृष्टि ।…तोद पीड़ा । व्यथादाव वन । जंगलबाध बाधा । रुकावट । अड़वनराग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…साल स्त्री॰असुख बीमारी कष्ट । पीड़ाकष्ट क्लेश । पीड़ा । वेदना । तकलीफ । व्यथा । दुःख । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना…तोदन तोत्र । चाबुक, कोड़ा, चमोटी आदिरुजा रोग । बीमारीअर्ति पीड़ा । व्यथाआर्ति पीड़ा । दर्दउपताप गर्मी । उष्णता । ऊमसऊर्मि ऊर्मी संज्ञा स्त्री॰प्रेष प्रेरणाविराध पीड़ा । क्लेश । तकलीफव्यथा पीड़ा । वेदना । तकलीफअरिष्ट क्लेश । पीड़ापरिताप अत्यंत जलन । गरमी । आंच । तावविहेठन हानि करना । क्षति पहुँचाना । पेषण । पीसनास्पर्श दो वस्तुओं का आपस में इतना पास पहुँचना कि उनके तलों का कुछ कुछ अंश आपस…क्लिष्टि पीड़ा । व्यथा । दु:ख । कष्टदरद पीड़ा । व्यथा । कष्टसाद डुबना । तल में बैठनाबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनरायण पीड़ा । दर्दयातना बहुत अधिक कष्ट । तकलीफ । पीड़ावेदना दुःख या कष्ट आदि का होनेवाला अनुभव । पीड़ा । व्यथा । तकलोफविबाधा कष्ट । ब्यथा । पीड़ाअभिसंताप युद्ध । संघर्ष । स्पर्धादौर्गत्य दुर्गति । बुरी हालतबत शब्दों पर, विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष—संस्कृत म…वाधा पीड़ाव्यथन व्यथा । पीड़ा । तकलीफप्रमथा हरीतकी । हड़यंत्रणा क्लेश । यातना । तकलीफपरिकर्तन काटना । कर्तनपरिक्षति पीड़ा । कष्ट । क्षतिप्रतिबाधन विघ्न । बाधाअजक अपराजेय । उद्धतरंज दुःख । खेदशोच दुःख । रंज । शोक । अफसोससमंक एक समान प्रतिक या चिह्नों को धारण करनेवाला । समान चिह्नवालाआर्तता पीड़ा । दर्दसंरुजन दर्द । पीड़ा । व्यथाविसौख्य सुख न होना । सौख्य का अभाव । कष्ट । पीड़ा । दुःखसंक्लेश कष्ट । पीड़ा । यौ॰—संक्लेशनिर्वाण = कष्ट से मुक्ति । पीड़ा से छुटकाराआत्मोद्भव पुत्रविप्रधर्ष पीड़ा । क्लेश । दुःखवैकृतविवर्त कष्ट । पीड़ा । दुर्दशाओफ पीड़ा, खेद, शोक ओर आश्चर्य- सूचक शब्द । ओह । उफकफा रंज । पीड़ा । क्लेशचबक रह रहकर उठनेवाला दर्द । चिलक । टीस । हूल । पीड़ापीर पीड़ा । दुःख । दर्द । तकलीफसूल बरछा । भाला । साँगसोज सूजने की क्रिया, भाव या अवस्था । सूजन । शोथ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीडयापीडा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पीड् + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीडया 📚 ➤ दर्द, कष्ट, भोगना, सताना, परेशानी, वेदना
संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीडा 📚f. pain, suffering, annoyance, harm, injury, violation, damage (˚डया i…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीडा
दुःख के नाम (१.९.३) — बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीडया: पीड् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें