🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:20:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीतफेन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीत-+फेन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फेन

अर्थ: झाग,फेन

संस्कृत: समुद्रफेनः · पर्याय: हिण्डीर, अब्धिकफ

व्युत्पत्ति: स्फाय्+न,फे शब्दादेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फेन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फेन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफेनःफेनौफेनाः
द्वितीयाफेनम्फेनौफेनान्
तृतीयाफेनेनफेनाभ्याम्फेनैः
चतुर्थीफेनायफेनाभ्याम्फेनेभ्यः
पञ्चमीफेनात् / फेनाद्फेनाभ्याम्फेनेभ्यः
षष्ठीफेनस्यफेनयोःफेनानाम्
सप्तमीफेनेफेनयोःफेनेषु
सम्बोधनहे फेनहे फेनौहे फेनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फेन
फेन
phena
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुद्र-फेन (2.9.105) डिण्डीर · अब्धिकफ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फेन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ फेनिल]
१. महीन महीन बुलबुलों का वह गठा हुआ समूह जो पानी या और किसी द्रव पदार्थ के खूब हिलने, सडने या खौलने से ऊपर दिखाई पड़ता है । झाग । बुदबुदसंघात । यौ॰—फेनदुग्धा ।फेनधर्मा = क्षणभंगुर । फेनपिंड =(१) बुल- बुला । बुदबुद । (२) निरर्थक विचार । सारहीन बात । फेनवाही =(१) फेन की तरह शुभ्र वस्त्र । (२) छनना । छानने का कपड़ा । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—निकलना ।
२. मुख से निकला हुआ झाग या फेन (को॰) ।
३. लार । लाला (को॰) ।
४. रेंट । नाक का मल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फेन m. once n. (often written फेण and prob. connected with √ फण्; but See Uṇ. iii, 3) foam, froth, scum, RV. &c. &c.
moisture of the lips, saliva, Mn. iii, 19
फेन n. (m., L.) Os Sepiae (white cuttle-fish bone, supposed to be indurated foam of the sea), Car.
फेन m. N. of a man (son of Uṣad-ratha and father of Su-tapas), Hariv.
फेन [cf. Slav. pěna; Angl.Sax. fam; Eng. foam; Germ. Feim.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फेणः, --नः 1 Foam, froth; गौरीवक्त्रंभ्रुकुटिरचनां या विहस्येव फेनैः Me. 50; R. 13. 11; Ms. 2. 61. --2 Foam of the mouth. --3 Saliva. --4 White cuttle-fish bone. --Comp. --अग्रं a bubble. --अशनिः N. of Indra; cf. नमुचि. --आहार a. living on foam. --गिरिः N. of a mountain near the mouth of the Indus. --पिंडः {1} a mere bubble. {2} an empty idea, non-entity. --वाहिन् m. a filtering cloth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फेण(न) पु० स्फाय--न पृषो० मतान्तरे णत्वम् । दुग्धजलादे- रुपर्य्युपरिस्थे बुद्बुदाकारे पदार्थे (फेना) अस्य णान्तत्व- मपि “हंसश्रेण्यो नदीतीरे निनदैः संप्रतीयिरे । यथा सारस्वता मन्त्रा अन्तरे फेणसङ्गता” इत्युक्तौ पक्षे अन्त- रेफेण अन्तःस्थरकारेण संयुता इत्यर्थः । २ हिमे च ३ गुडविकारभेदे स्त्री ङीप् । “वटो वेशवारात् लवङ्गेन फेणी शमं पर्पटः शिग्रुवीजेन याति” जीर्णमञ्जरी । “बा- नीरं गगनं फेनमूनञ्च दन्त्यनान्वितम् । आहुः फाल्गुन- मिच्छन्ति केचिन्मूर्ध्वमुणान्वितम्” भरतधृतवाक्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फेनः, पुं, (स्फायते वर्द्धते इति । स्फाय + “फेन- मीनौ ।” उणा० ३ । ३ । इति नक् फेशब्दा- देशश्च ।) फेणः । फेना इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । हिण्डीरः २ अब्धिकफः ३ । इत्य- मरः । २ । ९ । १०५ । ॥ हिण्डिरः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ समुद्रकफः ५ जलहासः ६ फेनकः ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ स्फायते फेनः स्फायी ङ वृद्धौ नाम्नीति डेनः निपात- नात् सलुक् दन्त्यनान्तः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ अस्य दन्त्यनान्तस्य प्रमाणान्तरं यथा, “वानीरं गगनं फेनमूनञ्च दन्त्यनान्वितम् । आहुर्गगनमिच्छन्ति केचिन्मूर्द्धन्यणान्वितम् ॥” इति भरतसेनविरचितं सुखलेखनम् ॥ (यथा, रघुः । १३ । ११ । “मातङ्गनक्रैः सहसोत्पपतद्भि- र्भिन्नान् द्विधा पश्य समुद्रफेनान् ॥” [] तरलद्रव्योपरिसमुत्थितवुद्वुदाकारवस्तुमात्रम् । यथा, महाभारते । १ । ३ । ५२ । “भोः फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनान् पिबन्त उद्गिरन्ति ॥” * ॥ उशद्रथस्य पुत्त्रः । यथा, हरियंशे । ३१ । २९ । “उशद्रथो महाराज ! फेनस्तस्य सुतोऽभवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-386-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फेन" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीत-फेनसमास: पीत + फेन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: फेन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीतफेन 📚पीत 📚फेन ➤ पीत (पीया हुआ, चढ़ाया हुआ) + फेन (झाग,फेन)
संस्कृत: समुद्रफेनः · पर्याय: हिण्डीर, अब्धिकफ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीत 📚पीला । पीतवर्णयुक्त🟠🔵🟣🟢🟤
फेन 📚महीन महीन बुलबुलों का वह गठा हुआ समूह जो पानी या और किसी द्रव पदार्थ क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीत
पीले के (१.५.१५) — गौर, हरिद्राभ
फेन
समुद्र-फेन (२.९.१०५) — डिण्डीर, अब्धिकफ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पीतफेन = पीत + फेन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें